Tý

Tý là địa chi đầu tiên trong mười hai chi, thuộc Thủy, ứng với giờ 23h–1h và tháng 11 âm lịch — khoảng giữa mùa đông, lúc âm cực thịnh.

Nhưng Tý không mở đầu một năm. Trong Bát Tự, năm mới bắt đầu ở tháng Dần, tại tiết Lập Xuân. Tý đứng đầu ở chỗ khác: nó là điểm gốc của vòng một ngày, và là chi khởi của phép ngũ thử độn dùng để tìm can giờ. Lẫn hai cái “đầu” ấy là lỗi hay gặp nhất ở người mới học.

Chữ 子: hạt giống, đứa trẻ, và cái chưa nhú

子 vẽ hình một đứa trẻ quấn tã: đầu lớn, hai tay giơ ra, phần chân bọc lại thành một nét. Từ hình ấy sinh ra ba lớp nghĩa vẫn dùng đến hôm nay — đứa con, hạt giống (như trong chủng tử), và tiếng tôn xưng đặt sau tên người như Khổng Tử, Lão Tử.

Sách xưa giải mười hai chi bằng lối đồng âm. Sử ký · Luật thư chép “tý giả, tư dã” — Tý nghĩa là sinh sôi, nảy nở. Đây là lối huấn hỗ của người Hán, mượn một chữ đồng âm để đoán nghĩa gốc; không nên đọc nó như chứng cứ từ nguyên chắc chắn. Nhưng nó cho biết người xưa hình dung Tý là gì: cái mầm còn nằm kín trong hạt, đã sống mà chưa nhú.

Nửa đêm và giữa đông là cùng một khoảnh khắc ở hai thang đo

Mười hai chi làm hai việc song song: chia một ngày thành mười hai canh giờ, và chia một năm thành mười hai tháng tiết khí. Tý chiếm 23h–1h trong ngày, và tháng 11 âm — từ tiết Đại Tuyết đến Tiểu Hàn — trong năm. Hai khoảng ấy nói cùng một điều: chỗ tối nhất, lạnh nhất, tĩnh nhất của vòng quay.

Chỗ đắt của Tý nằm ở nghịch lý được cổ nhân nhấn đi nhấn lại: âm cực thì dương sinh. Đông chí rơi vào tháng Tý, và sau đông chí ngày dài dần trở lại. Trong phép quái khí, quẻ ứng với tháng Tý là quẻ Phục — năm hào âm chồng lên, một hào dương vừa nhú ở dưới cùng. Tý vì thế không phải chi của sự tàn lụi, mà là chi của cái mới bắt đầu ở chỗ chưa ai nhìn thấy.

Con giáp gán cho Tý là con chuột. Cách giải phổ biến gắn thẳng với ý trên: chuột hoạt động về đêm, sinh sản nhanh, giỏi tích trữ — ba nét hợp với khí của giờ và tháng này. Cần nói rõ đây là quy ước tượng trưng có sau, dùng để nhớ cho dễ, không phải cơ sở tính toán của thuật số.

Tàng can: vì sao trong một địa chi lại có thiên can

Địa chi không phải một điểm. Nó là một khoảng thời gian — hai tiếng đồng hồ, hoặc chừng ba mươi ngày giữa hai tiết khí. Trong khoảng ấy khí không đứng yên: hành của mùa trước còn rơi rớt ở đầu khoảng, hành chính lên đỉnh ở giữa, hành của mùa sau đã manh nha ở cuối. Ghi lại chính sự chuyển tiếp dần dần đó là công dụng của tàng can, còn gọi là nhân nguyên.

Cách chia thông dụng đặt tên cho ba lớp: bản khí là khí chính, chiếm nhiều ngày nhất và nặng nhất khi luận; trung khí là hành đang thành hình bên trong; dư khí là hành của mùa trước chưa tan hết. Một chi có thể chứa một, hai hoặc ba thiên can, và trọng số của chúng khác nhau rõ rệt chứ không chia đều.

Tý thuộc nhóm hiếm: chỉ tàng một can duy nhất là Quý, chiếm trọn khoảng. Hai chi còn lại cùng nhóm là Mão (chỉ tàng Ất) và Dậu (chỉ tàng Tân). Ba chi này đứng đúng giữa ba mùa nên khí không pha. Ngọ cũng đứng giữa mùa hạ và cùng nhóm tứ chính với chúng, nhưng Ngọ còn tàng thêm Kỷ nên không thuần bằng. Hệ quả thực hành rất cụ thể: khi Tý xuất hiện trong lá số, nó cấp Thủy một cách dứt khoát, không kèm điều kiện — khác hẳn các chi mộ vốn phải chờ mở kho.

Tý trong vòng sáu mươi hoa giáp và phép ngũ thử độn

Theo thứ tự, Tý là chi thứ nhất nên xếp vào hàng dương, và chi dương chỉ ghép với can dương. Năm tổ hợp có Tý là Giáp Tý, Bính Tý, Mậu Tý, Canh Tý, Nhâm Tý. Giáp Tý đứng đầu bảng sáu mươi — đó là lý do người Việt gọi trọn một vòng sáu mươi năm là “một hoa giáp”.

Có một chỗ vênh cần biết. Vị trí của Tý là dương, nhưng bản khí của nó là Quý, tức Thủy âm. Cổ thư gọi hiện tượng này là thể dương dụng âm, và nó lặp lại ở ba chi nữa: Ngọ (vị trí dương, tàng Đinh âm), Tỵ và Hợi (vị trí âm, tàng can dương). Các trường phái không thống nhất nên lấy cái nào làm chuẩn. Cách dùng phổ biến hiện nay là: xét hợp, xung, phối ngẫu thì theo thứ tự chẵn lẻ; xét sinh khắc thực chất thì theo tàng can.

Phép ngũ thử độn — “thử” là con chuột, tức chi Tý — khởi từ đây. Biết can của ngày thì suy ra can của giờ Tý, rồi đếm tiếp cho mười một giờ còn lại: ngày Giáp hoặc Kỷ thì giờ Tý là Giáp Tý; ngày Ất, Canh thì Bính Tý; ngày Bính, Tân thì Mậu Tý; ngày Đinh, Nhâm thì Canh Tý; ngày Mậu, Quý thì Nhâm Tý. Công cụ lập Bát Tự làm việc này tự động, nhưng biết quy tắc thì kiểm được kết quả thay vì tin suông.

Bốn nhóm quan hệ của Tý, ghi cho đủ

• Lục hợp — Tý hợp Sửu, cổ thư nói hoá Thổ. Đây là cặp hợp của hai chi liền kề, hai tháng nối nhau trong mùa đông.
• Lục xung — Tý xung Ngọ. Hai chi đối nhau đúng nửa vòng: Thủy đối Hỏa, Bắc đối Nam, nửa đêm đối giữa trưa. Nhiều sách coi đây là cặp xung mạnh nhất trong sáu cặp.
• Tam hợp — Thân – Tý – Thìn hợp thành Thủy cục. Thủy sinh ở Thân, vượng ở Tý, nhập mộ ở Thìn; Tý đứng giữa nên là chi quyết định lực của cả cục.
• Tam hội — Hợi – Tý – Sửu hội phương Bắc, ba tháng mùa đông đứng liền nhau. Tam hội thường được đánh giá mạnh hơn tam hợp, vì nó gom trọn một mùa chứ không nhặt ba điểm rời.
• Hình và hại — Tý hình Mão, cổ thư gọi là vô lễ chi hình; Tý hại Mùi. Hai nhóm này lực nhẹ hơn hợp và xung, và các trường phái dùng chúng rất khác nhau, có phái gần như bỏ hẳn.

Khi Tý cầm lệnh tháng

Trong bốn trụ, trụ tháng nặng nhất, vì nó giữ lệnh tháng — mùa mà nhật chủ sinh vào. Sinh tháng Tý là sinh giữa mùa đông: Thủy cực vượng, Hỏa suy kiệt, Mộc chưa mọc nổi vì đất còn đóng.

Từ đó ra một hướng điều hậu quen thuộc trong cổ thư: lá số sinh tháng Tý thường được bàn tới nhu cầu có Hỏa để sưởi và có Thổ để chắn nước. Nhưng đây là hướng chung, không phải kết luận. Còn phải xem nhật chủ là can nào, ba trụ kia có gì, hành nào thiếu thật. Cách dựng đủ bốn trụ theo tiết khí được trình bày trong bài Bát Tự tứ trụ và cách lập.

Mười hai địa chi còn là bộ khung của một môn khác. Tử Vi đặt mười hai cung lên đúng mười hai chi này, nên cung Tý trên địa bàn Tử Vi và chi Tý trong Bát Tự dùng chung một hệ toạ độ, dù cách luận của hai môn khác hẳn nhau.

Hiểu lầm thường gặp: “tuổi Tý” không phải chi Tý

Câu hỏi hay gặp nhất là “tuổi Tý hợp tuổi gì”. Vấn đề nằm ở chỗ chi Tý mà người hỏi nói tới là chi của trụ năm, tức đúng một trong tám chữ. Bảy chữ còn lại — can năm, can chi tháng, can chi ngày, can chi giờ — bị bỏ qua hết. Hai người cùng tuổi Tý mà sinh khác tháng có cấu trúc ngũ hành khác nhau rất xa, nên mọi bảng “tuổi hợp tuổi” đều là một phép rút gọn quá mức.

Hiểu lầm thứ hai nằm ngay trong khung giờ. Giờ Tý trải qua hai ngày lịch, và cổ thư tách dạ Tý (23h–24h) với tảo Tý (0h–1h). Các trường phái không thống nhất: có phái đổi can ngày ngay lúc 23h, có phái đợi đến 0h. Người sinh trong khung này nên biết lá số của mình có hai bản đọc đều hợp lệ, và nên dựng thử cả hai bằng công cụ lập Bát Tự rồi tự đối chiếu với đời sống thật. Chúng tôi ghi lại tranh luận này chứ không chọn hộ.

Hiểu lầm thứ ba là đọc “âm cực dương sinh” thành một lời hứa. Câu ấy mô tả nhịp tuần hoàn của khí trong một chu kỳ khép kín, không nói rằng ai đang khó thì chắc chắn sắp khá. Trong Kinh Dịch cũng vậy: quẻ Phục nói cái dương vừa trở lại còn rất nhỏ và cần được nuôi, chứ không nói nó tự lớn.