Thân

Thân là địa chi thứ chín, Kim dương mở đầu mùa thu — điểm ngoặt của cả vòng năm, nơi khí chuyển từ phát ra sang thu vào.

Mặt chữ 申: tia chớp và nghĩa duỗi ra

Trong giáp cốt văn, 申 vẽ một đường ngoằn ngoèo có nhánh — hình tia chớp. Giới nghiên cứu văn tự xếp 申 là dạng gốc của cả 電 (điện) lẫn 神 (thần): cái sáng loé trên trời vừa là hiện tượng tự nhiên, vừa là cái mà người xưa coi là biểu hiện của thần. Về sau 申 mang thêm nghĩa “duỗi ra, trình bày”, còn giữ trong những từ như thân thỉnh.

Nghĩa “duỗi ra” hợp với chỗ đứng của Thân trong vòng năm: cây đã hết vươn, quả bắt đầu định hình, khí từ chỗ toả ra chuyển sang chỗ kết lại. Con khỉ được gán vào Thân muộn hơn nhiều, khi bộ mười hai con giáp hình thành. Khi đọc Thân trong Bát Tự, cái cần bám vào là hành Kim và vị trí đầu thu, không phải tính nết con khỉ.

Thân mở mùa thu — điểm ngoặt của vòng năm

Thân ứng với khoảng 15h đến 17h, và với tháng Thân — tháng bảy âm lịch, tính từ tiết Lập Thu đến trước tiết Bạch Lộ. Cần chú ý: mốc là tiết khí, không phải ngày mồng Một âm lịch. Người sinh đúng những ngày giao tiết rất dễ bị xếp nhầm tháng, và đó là lỗi thay đổi cả lá số.

Mười hai quẻ tiêu tức — cách Kinh Dịch gán cho mỗi tháng một quẻ theo số hào dương — đặt tháng Thân vào quẻ Bĩ: ba hào âm ở dưới, ba hào dương ở trên, trời và đất không giao nhau. Đọc cùng nhau thì rất rõ ý: đây là lúc hai chiều khí tách ra, dương rút lên trên, âm dâng từ dưới. Đó là mô tả về nhịp mùa, không phải một điềm báo xấu.

Ba tàng can của Thân và vì sao địa chi có tàng can

Thiên can là một khí đơn. Địa chi thì khác hẳn: nó là một khoảng thời gian — khoảng ba mươi ngày nếu là tháng, hai tiếng nếu là giờ. Trong khoảng đó khí không đứng yên và không đổi đột ngột: khí mùa cũ còn rơi rớt, khí chính chiếm phần lớn, khí mùa sau đã nhú. Tàng can là cách người xưa ghi lại ba lớp ấy kèm trọng số — và đây là phần cốt lõi của địa chi, không phải chi tiết phụ.

Một số bảng cổ ghi Kỷ thay cho Mậu ở vị trí dư khí, và chia rõ số ngày mà mỗi can “tiết lệnh” trong tháng. Khác biệt này nhỏ và không đổi cách luận, nhưng nên biết để không bối rối khi đối chiếu hai sách. Nguyên tắc chung vẫn là: ghi rõ mình dùng bảng nào, đừng trộn lẫn.

Thân là nơi Thủy trường sinh

Đây là điểm quan trọng nhất của Thân và cũng là chỗ hay gây thắc mắc: vì sao một chi thuộc Kim lại là gốc của một cục Thủy? Câu trả lời nằm ở chính tàng can: trong Thân có Nhâm. Kim sinh Thủy, và trong vòng trường sinh mười hai giai đoạn, Nhâm đứng ở giai đoạn trường sinh tại Thân.

Từ đó mới có tam hợp Thân – Tý – Thìn: Thân là nơi Thủy sinh, Tý là nơi Thủy vượng, Thìn là kho chứa Thủy. Cả bốn tam hợp đều dựng theo cùng công thức sinh – vượng – mộ, chứ không phải quy ước tuỳ tiện. Biết công thức thì không cần học thuộc lòng bốn bộ ba nữa.

Bốn nhóm quan hệ mà Thân tham gia

Thân là chi có hồ sơ quan hệ rối nhất trong mười hai chi, và nên nói thẳng điều đó. Cặp Tỵ – Thân vừa nằm trong lục hợp vừa nằm trong tam hình Dần – Tỵ – Thân. Cặp Dần – Thân thì vừa xung vừa hình. Các sách đọc hai chỗ này rất khác nhau: có phái cho rằng hợp trước hình sau, có phái cho rằng hình làm hỏng hợp. Chúng tôi hiểu chỗ này như sau: khi hai luật đè lên nhau thì không nên kết luận tốt hay xấu từ riêng cặp chi, mà phải đọc chúng trong toàn bộ tám chữ.

Để nhớ đủ bộ: sáu cặp lục hợp là Tý – Sửu, Dần – Hợi, Mão – Tuất, Thìn – Dậu, Tỵ – Thân, Ngọ – Mùi; sáu cặp lục xung là các chi cách nhau nửa vòng: Tý – Ngọ, Sửu – Mùi, Dần – Thân, Mão – Dậu, Thìn – Tuất, Tỵ – Hợi.

Thân là một trong bốn chi dịch mã

Bốn chi Dần, Thân, Tỵ, Hợi đứng ở tháng mở mỗi mùa, được gọi là tứ sinh, và cũng chính là bốn chi mang dịch mã. Cách xác định rất gọn: dịch mã của một nhóm tam hợp là chi xung với chi trường sinh của nhóm đó. Vì vậy Thân là dịch mã của nhóm Dần – Ngọ – Tuất.

Cách đọc phổ biến gán cho dịch mã ý di chuyển, đổi chỗ, đi xa. Cần đặt đúng mức: đây là một thần sát — nhãn gán theo vị trí chi, thuộc lớp kỹ thuật được thêm vào sau này, không phải một suy luận từ ngũ hành. Nhiều tác giả hiện đại dùng thần sát rất dè dặt hoặc bỏ hẳn, và đó là lựa chọn có lý.

Thân ở từng trụ thì đọc khác nhau ra sao

Bốn trụ trong tứ trụ không ngang giá trị nhau. Chi trụ tháng nặng nhất vì nó giữ lệnh tháng. Sinh tháng Thân là sinh đầu thu: Kim đắc lệnh, Mộc bị khắc mạnh, Thủy thì có nguồn. Một nhật chủ Canh sinh tháng Thân vừa đắc lệnh vừa đứng trên lộc của chính mình — trường hợp mạnh, và khi đã mạnh thì cái cần thường là chỗ để xả bớt chứ không phải thêm vào.

Thân ở trụ ngày nằm ngay dưới chân nhật chủ — chỗ nhật chủ thông căn, và là cung cổ thư gán cho phối ngẫu. Thân ở trụ năm thuộc bối cảnh chung và gốc gác, chính là chữ mà dân gian gọi là “tuổi con giáp”. Thân ở trụ giờ nằm đoạn cuối lá số. Cách chia độ tuổi cho từng trụ là quy ước của môn này, mỗi sách chia hơi khác nhau, không nên đọc như một lịch trình chắc chắn. Bạn có thể dựng thử bốn trụ của mình bằng công cụ lập Bát Tự để xem Thân rơi vào đâu.

Hiểu lầm thường gặp về Thân

Hiểu lầm đầu tiên là đọc con giáp thay cho lý thuyết: “tuổi Thân thì láu cá, hiếu động, ngồi không yên”. Đó là suy luận từ hình ảnh con khỉ chứ không phải từ hành Kim hay vị trí đầu thu, và chi năm cũng chỉ là một trong tám chữ.

Hiểu lầm thứ hai nặng hơn về kỹ thuật: thấy Tỵ – Thân liền kết luận “hợp, vậy là tốt”. Như đã nói ở trên, cặp này nằm đồng thời trong lục hợp và trong tam hình, và các trường phái không thống nhất về cách xử. Chỗ nào có tranh cãi thì nên ghi là tranh cãi, chứ không nên chọn một phe rồi viết như thể đã ngã ngũ.

Hiểu lầm thứ ba: coi dịch mã là lời hứa sẽ đi nước ngoài. Thần sát là nhãn gán theo vị trí chi, được đọc như một xu hướng, không phải một sự kiện được bảo đảm. Cũng nên biết: mười hai cung trong Tử Vi cũng đặt trên mười hai địa chi này, nên một số tên thần sát xuất hiện ở cả hai môn — nhưng cách dùng thì không giống nhau, và không nên bê nguyên từ môn này sang môn kia.