Tuất

Tuất là địa chi thứ mười một, Thổ dương cuối mùa thu — một trong bốn chi mộ, giữ vai kho chứa Hỏa của cả vòng mười hai chi.

Mặt chữ 戌: cái rìu và nghĩa thu hết

Chữ 戌 thuộc bộ 戈 (qua — một loại binh khí cán dài), và trong giáp cốt văn nó vẽ hình một lưỡi rìu bản rộng. Nó rất dễ bị lẫn với ba chữ gần giống: 戊 (Mậu, thiên can thứ năm), 戍 (thú, đóng đồn) và 成 (thành). Khi chép tay hoặc tra từ điển, phải đếm nét cẩn thận.

Sách Thuyết Văn Giải Tự giảng 戌 bằng chữ “diệt” — tắt đi, thu hết lại: tháng chín là lúc khí dương đã yếu, muôn vật đã xong việc của mình, dương lui xuống dưới đất. Cách giảng ấy đặt Tuất đúng vào chức năng của nó trong hệ thống: không phải chi để sinh ra cái gì, mà là chi để cất đi. Con chó được gán vào Tuất muộn hơn nhiều, khi bộ mười hai con giáp hình thành; khi đọc Tuất trong Bát Tự, cái cần bám vào là hành Thổ, vị trí cuối thu và vai trò kho chứa.

Tứ mộ và vì sao Tuất là kho Hỏa

Bốn chi đứng ở tháng cuối mỗi mùa — Thìn, Tuất, Sửu, Mùi — đều thuộc hành Thổ, đều nằm ở bốn góc của địa bàn, và được gọi là tứ mộ hay tứ khố. Lý do rất cụ thể: trong vòng trường sinh mười hai giai đoạn, mỗi chi trong số này đứng đúng ở giai đoạn “mộ” của một hành.

Tuất là kho Hỏa vì nó đứng ở vị trí cuối trong tam hợp Dần – Ngọ – Tuất: Dần là nơi Hỏa sinh, Ngọ là nơi Hỏa vượng, Tuất là nơi Hỏa được cất đi. Điều đó giải thích luôn một chuyện hay gây thắc mắc: vì sao lục hợp Mão – Tuất lại hoá Hỏa, trong khi cả hai chi đều không thuộc Hỏa. Câu trả lời nằm ở tàng can: Tuất giữ sẵn Đinh trong kho, còn Mão là Mộc — thứ sinh ra Hỏa.

Ba tàng can của Tuất và vì sao địa chi có tàng can

Thiên can là một khí đơn. Địa chi thì khác: nó là một khoảng thời gian — khoảng ba mươi ngày nếu là tháng, hai tiếng nếu là giờ. Trong khoảng ấy khí không đứng yên và không đổi đột ngột: khí mùa trước còn rơi rớt, khí chính chiếm phần lớn, khí được cất vào kho nằm im bên dưới. Tàng can là cách người xưa ghi lại ba lớp ấy kèm trọng số — và đây là phần cốt lõi của địa chi, không phải chi tiết phụ.

So sánh cho dễ nhớ: Tý, Mão, Dậu chỉ tàng một can nên khí thuần; Ngọ và Hợi tàng hai can; bốn chi mộ như Tuất tàng đủ ba can. Chi càng nhiều tàng can thì càng phức tạp khi luận, vì mỗi can bên trong đều có thể bắt quan hệ với các chữ khác trong lá số. Đó cũng là lý do tứ mộ hay bị coi là nhóm chi khó đọc nhất.

Bốn nhóm quan hệ mà Tuất tham gia

Nhớ theo bộ thì dễ hơn nhớ lẻ. Sáu cặp lục hợp: Tý – Sửu, Dần – Hợi, Mão – Tuất, Thìn – Dậu, Tỵ – Thân, Ngọ – Mùi. Sáu cặp lục xung là các chi cách nhau đúng nửa vòng: Tý – Ngọ, Sửu – Mùi, Dần – Thân, Mão – Dậu, Thìn – Tuất, Tỵ – Hợi. Bốn tam hợp: Thân – Tý – Thìn Thủy, Dần – Ngọ – Tuất Hỏa, Tỵ – Dậu – Sửu Kim, Hợi – Mão – Mùi Mộc. Ngoài ra Tuất còn nằm trong tam hình Sửu – Tuất – Mùi, và hại Dậu trong bộ lục hại. Cần nói thẳng: hình và hại là hai nhóm ít đồng thuận nhất trong hệ thống can chi, các sách giải thích rất khác nhau và nhiều tác giả hiện đại bỏ hẳn.

Thìn – Tuất xung: hai cái kho đối nhau

Cặp xung này đáng được tách ra nói riêng vì nó không giống các cặp xung khác. Thìn và Tuất đều thuộc Thổ, nên đây không phải hai hành khắc nhau mà là hai khối cùng loại đụng nhau. Cái thực sự đối đầu nằm bên trong: Thìn là thấp thổ giữ Quý — kho Thủy; Tuất là táo thổ giữ Đinh — kho Hỏa. Xung nhau tức là hai kho bật cửa cùng lúc, và hai thứ trái ngược bên trong gặp nhau.

Cách đọc phổ biến gọi đây là xung khai khố. Có phe coi đó là việc tốt — cái cất trong kho phải có xung mới dùng được; có phe cảnh báo là mở kho không đúng lúc thì chỉ làm tán. Chúng tôi hiểu chỗ này như sau: xung là một biến cố làm khí động, còn việc động ấy có lợi hay không phụ thuộc vào toàn bộ lá số chứ không vào riêng cặp chi.

Tháng Tuất và quẻ Bác

Mười hai quẻ tiêu tức nối địa chi với Kinh Dịch: mỗi tháng một quẻ, số hào dương tăng dần rồi giảm dần theo vòng năm. Tháng Tuất ứng với quẻ Bác — năm hào âm chồng lên nhau, chỉ còn đúng một hào dương ở trên cùng.

Chữ Bác nghĩa là bóc, là rụng dần. Đặt cạnh Tuất thì khớp: cuối thu là lúc lá rụng hết, cái còn lại chỉ là hạt và gốc. Đáng chú ý là cổ thư không đọc Bác như một kết thúc: hào dương cuối cùng ấy chính là hạt giống, và sau Khôn thì Phục — dương trở lại. Cách đọc phổ biến rút ra từ đó là một nhận xét về nhịp, không phải một điềm báo.

Tuất ở từng trụ thì đọc khác nhau ra sao

Bốn trụ trong tứ trụ không ngang giá trị nhau. Chi trụ tháng nặng nhất vì nó giữ lệnh tháng — cái quyết định nhật chủ được mùa hay trái mùa. Sinh tháng Tuất là sinh cuối thu: Thổ đắc lệnh nhưng là thổ khô, Kim chưa tắt hẳn, Hỏa đã vào kho. Một nhật chủ Bính hay Đinh sinh tháng Tuất được coi là có căn trong kho — yếu, nhưng không phải không căn.

Tuất ở trụ ngày nằm ngay dưới chân nhật chủ — chỗ nhật chủ thông căn, và là cung mà cổ thư gán cho phối ngẫu. Tuất ở trụ năm thuộc bối cảnh chung và gốc gác, chính là chữ dân gian gọi là “tuổi con giáp”. Tuất ở trụ giờ nằm đoạn cuối lá số. Cần nói thẳng: cách chia độ tuổi cho từng trụ là quy ước của môn này, mỗi sách chia hơi khác nhau, và không nên đọc như một lịch trình chắc chắn. Bạn có thể dựng thử bốn trụ bằng công cụ lập Bát Tự để xem Tuất rơi vào trụ nào.

Hiểu lầm thường gặp về Tuất

Hiểu lầm đáng nói nhất ở Tuất là chuyện thiên môn. Nhiều người nghe rằng Tuất và Hợi là “cửa trời”, nên ai có Tuất trong lá số thì có căn tu, nhạy chuyện tâm linh, hoặc phải thờ cúng đặc biệt. Đây là lớp gán ghép đến từ thuật số dân gian và từ một số phái phong thủy về sau; nó không suy ra được từ lý thuyết ngũ hành, và tuyệt nhiên không nên dùng để kết luận điều gì về một con người.

Hiểu lầm thứ hai là đọc chữ mộ thành chết chóc. Mộ ở đây là kho, là chỗ cất — chính vì vậy bốn chi Thìn Tuất Sửu Mùi còn được gọi thẳng là tứ khố, tức bốn cái kho. Cái đã cất thì có thể lấy ra khi điều kiện đủ.

Hiểu lầm thứ ba: coi Thìn – Tuất xung là đại hoạ. Như đã nói ở trên, hai chi cùng hành Thổ va nhau không phải là khắc, và không ít bài luận còn coi đây là cái xung cần để mở kho. Cùng logic đó, khi xem Tử Vi — mười hai cung cũng đặt trên mười hai địa chi này — không nên kết luận từ một chi đơn lẻ mà phải đọc cả cấu trúc.