Ngọ

Ngọ là địa chi thứ bảy, Hỏa vượng giữa mùa hạ và giữa ban ngày — điểm dương cực thịnh của cả vòng mười hai chi, đối xứng với Tý ở nửa vòng bên kia.

Mặt chữ 午 và gốc nghĩa

Chữ 午 xuất hiện sớm, có mặt trong giáp cốt văn. Các nhà nghiên cứu văn tự đưa ra vài cách đọc hình chữ: cái chày giã, sợi dây thừng, hoặc một vật cắt ngang. Chưa có kết luận thống nhất, và bản thân điều đó đáng nói: mười hai địa chi ra đời trước hết như một bộ ký hiệu để đếm — đếm ngày, đếm tháng, đếm giờ — chứ không phải như những biểu tượng có sẵn ý nghĩa.

Con ngựa được gán vào Ngọ muộn hơn nhiều, khi bộ mười hai con giáp hình thành. Vì vậy khi đọc Ngọ trong Bát Tự, cái cần bám vào là hành Hỏa và vị trí giữa mùa hạ, không phải tính nết con ngựa. Chúng tôi hiểu lớp nghĩa con giáp như một lớp ghi nhớ dân gian phủ lên trên: hữu ích để dạy nhau, nhưng không phải cơ sở luận đoán.

Đáng chú ý là 午 nằm trong chữ 忤 (nghịch, trái ý) và 迕 (gặp nhau ngược chiều). Cái nghĩa “đi tới rồi quay đầu” ấy khớp lạ lùng với vị trí của Ngọ trong vòng: nó là chỗ dương lên tới đỉnh rồi bắt đầu lui.

Trục Tý – Ngọ và cái đỉnh biết quay đầu

Ngọ ứng với khoảng 11h đến 13h, và với tháng Ngọ — tháng thứ năm âm lịch, tính từ tiết Mang Chủng đến trước tiết Tiểu Thử. Giữa tháng ấy là Hạ Chí, ngày dài nhất trong năm. Ở cả hai thang đo, ngày và năm, Ngọ đều rơi đúng vào đỉnh sáng.

Đối diện nó qua tâm vòng tròn là Tý — giữa đêm, giữa đông. Đường nối hai chi này gọi là tý ngọ tuyến, trục Bắc – Nam, và cho tới nay vẫn là trục gốc để định hướng trên la bàn phong thủy. Ngọ ở chính Nam, Tý ở chính Bắc. Mọi phương vị khác trong địa bàn đều được đo từ trục này ra.

Vì nằm ở hai cực nên Tý xung Ngọ, và cổ thư xếp đây vào loại xung mạnh: Thủy khắc Hỏa trực tiếp, lại thêm cả hai đều là chi vượng khí thuần, không có tàng can nào đứng ra đệm. Cần nói rõ một chỗ hay bị đọc sai: xung nghĩa là động, là bị lay, không đồng nghĩa với tai hoạ. Một lá số quá tĩnh đôi khi cần đúng một cái xung mới chuyển được.

Tàng can của Ngọ, và vì sao địa chi lại chứa thiên can

Đây là chỗ khác nhau căn bản giữa thiên can và địa chi. Một thiên can là một khí đơn, sạch. Một địa chi là một khoảng thời gian — khoảng ba mươi ngày nếu là tháng, hai tiếng nếu là giờ. Trong khoảng ấy khí không đứng yên và cũng không đổi đột ngột: khí của mùa trước còn rơi rớt lại, khí chính lên tới đỉnh, rồi khí của mùa sau đã nhú lên. Tàng can chính là cách người xưa ghi lại các lớp ấy.

Ngọ chỉ có hai tàng can, ít hơn các chi mộ. Một số sách cổ còn kể thêm Bính như dư khí đầu tháng và chia rõ số ngày cho từng can; bảng thông dụng ở Việt Nam hiện nay chỉ ghi Đinh và Kỷ. Khi các bảng khác nhau, cách làm an toàn là ghi rõ mình dùng bảng nào, chứ đừng trộn lẫn hai hệ.

Một điểm hay bị bỏ qua: Ngọ được xếp là chi dương theo thứ tự chẵn lẻ, nhưng bản khí của nó là Đinh — Hỏa âm. Bốn chi có tình trạng ngược nhau như vậy là Tý, Ngọ, Tỵ và Hợi. Chính vì thế mà có phái đọc Tý và Ngọ là âm, trái với bảng phổ thông. Đây là bất đồng có thật giữa các trường phái, không phải lỗi ghi chép của người sau.

Bốn nhóm quan hệ mà Ngọ tham gia

Nhớ đủ cả bộ thì dễ hơn nhớ lẻ. Sáu cặp lục hợp: Tý – Sửu, Dần – Hợi, Mão – Tuất, Thìn – Dậu, Tỵ – Thân, Ngọ – Mùi. Sáu cặp lục xung là các chi cách nhau đúng nửa vòng: Tý – Ngọ, Sửu – Mùi, Dần – Thân, Mão – Dậu, Thìn – Tuất, Tỵ – Hợi. Ngoài ra Ngọ nằm trong nhóm tự hình — hai chữ Ngọ gặp nhau trong cùng một lá số được coi là tự hình, cùng loại với Thìn, Dậu và Hợi.

Tứ chính, tứ sinh, tứ mộ — Ngọ đứng ở đâu

Mười hai chi chia làm ba nhóm bốn, và biết chi mình đang xem thuộc nhóm nào thì đọc nhanh hơn nhiều.

• Tứ chính (còn gọi tứ vượng): Tý, Ngọ, Mão, Dậu — bốn chi giữa mùa, khí thuần và mạnh nhất.
• Tứ sinh: Dần, Thân, Tỵ, Hợi — bốn chi mở mùa, khí đang lên, cũng là bốn chi mang dịch mã.
• Tứ mộ (còn gọi tứ khố): Thìn, Tuất, Sửu, Mùi — bốn chi cuối mùa, đóng vai kho chứa hành của mùa vừa qua.

Ngọ thuộc tứ chính, nên trong tam hợp Hỏa cục nó là mắt giữa: Dần sinh, Ngọ vượng, Tuất mộ. Thiếu Ngọ thì Dần – Tuất chỉ còn là bán hợp yếu. Đây là lý do khi xem một lá số nhiều Hỏa, người ta nhìn xem có Ngọ hay không trước đã.

Tháng Ngọ trong mười hai quẻ tiêu tức

Có một cầu nối trực tiếp giữa địa chi và Kinh Dịch: mười hai quẻ tiêu tức, còn gọi thập nhị tịch quái, gán cho mỗi tháng một quẻ theo số hào dương tăng dần rồi giảm dần. Tháng Ngọ ứng với quẻ Cấu — năm hào dương ở trên, một hào âm vừa sinh ở dưới cùng.

Hình ảnh ấy nói đúng cái mà Ngọ là: bên ngoài đang sáng nhất, nóng nhất, mà bên dưới cái mầm nghịch đã có rồi. Cổ thư dùng chữ “nhất âm sinh” cho tháng này. Cách đọc phổ biến rút ra từ đó là một nhận xét về thời điểm chứ không phải một điềm báo: lúc mọi thứ đang lên đỉnh cũng là lúc phần đi xuống bắt đầu.

Ngọ ở từng trụ thì đọc khác nhau ra sao

Bốn trụ trong tứ trụ không ngang giá trị nhau. Chi trụ tháng nặng nhất vì nó là lệnh tháng — cái quyết định mùa, và do đó quyết định nhật chủ đang được mùa hay trái mùa. Ngọ ở trụ tháng nghĩa là sinh giữa hạ: Hỏa đắc lệnh, Kim và Thủy trong lá số phải chịu sức ép, còn Mộc thì bị rút.

Ngọ ở trụ ngày là chi nằm ngay dưới chân nhật chủ — chỗ nhật chủ thông căn, và là cung mà cổ thư gán cho phối ngẫu. Ngọ ở trụ năm thuộc về bối cảnh chung và gốc gác; đây cũng chính là chữ mà dân gian gọi là “tuổi con giáp”. Ngọ ở trụ giờ nằm ở đoạn cuối lá số. Cần nói thẳng: cách chia độ tuổi cho từng trụ là quy ước của môn này, mỗi sách chia hơi khác nhau, và không nên đọc nó như một lịch trình chắc chắn.

Hiểu lầm thường gặp về Ngọ

Hiểu lầm phổ biến nhất là lấy con giáp năm sinh thay cho cả lá số: “tuổi Ngọ thì nóng tính”, “tuổi Ngọ không hợp tuổi Tý”. Chi năm chỉ là một trong tám chữ, và thường không phải chữ quan trọng nhất — chữ nặng nhất là can ngày, đọc cùng lệnh tháng. Hai người cùng tuổi Ngọ nhưng khác tháng, khác giờ có lá số khác hẳn nhau. Bạn có thể tự kiểm chỗ này bằng công cụ lập Bát Tự: đổi một giờ sinh rồi xem bao nhiêu thứ đổi theo.

Hiểu lầm thứ hai nhỏ hơn nhưng gây sai kỹ thuật thật: coi giờ Ngọ là “12 giờ trưa”. Giờ Ngọ là một khoảng hai tiếng, 11h đến 13h theo giờ mặt trời tại nơi sinh — không phải giờ hành chính trên đồng hồ. Việt Nam từng nhiều lần đổi múi giờ, nên với người sinh trước năm 1975 việc tra lại múi giờ khi ấy là bắt buộc. Cùng lý do đó, mười hai cung Tử Vi cũng đặt trên mười hai địa chi này, và cũng lệch theo nếu giờ sinh sai.