Sửu

Sửu là địa chi thứ hai, thuộc Thổ, ứng với giờ 1h–3h và tháng 12 âm lịch — tháng cuối mùa đông, cũng là tháng cuối của một năm Bát Tự.

Sửu là một trong bốn chi mộ — Thìn, Tuất, Sửu, Mùi — bốn chi Thổ đứng ở cuối bốn mùa, mỗi chi giữ vai trò một cái kho. Riêng Sửu là kho của Kim. Hiểu được vai trò kho ấy thì phần lớn những chỗ khó của Sửu tự sáng ra.

Chữ 丑 và nghĩa gốc: cái nút thắt

丑 trong giáp cốt văn vẽ một bàn tay với các ngón co quắp lại, có nét vạch ở đầu ngón như móng. Nghĩa gốc là nắm, giữ, thắt lại. Sử ký · Luật thư giải theo lối đồng âm: “sửu giả, nữu dã” — Sửu là cái nút. Cùng ý ấy, Hán thư · Luật lịch chí chép “nữu nha ư Sửu”, mầm còn thắt nút ở Sửu.

Hình dung ấy rất khớp với thời tiết của tháng. Sau tháng Tý, dương khí đã sinh nhưng còn quá nhỏ; đất vẫn lạnh, nước vẫn đóng, mầm đã có mà chưa đội lên nổi — nó bị thắt lại trong đất. Sửu là trạng thái ấy: sức đã tích đủ, cửa chưa mở.

Cần nói rõ: lối giải đồng âm này là cách huấn hỗ của người Hán, dùng để nhớ và để liên hệ ý, không phải kết luận từ nguyên đã được chứng minh. Chúng tôi ghi lại vì nó cho biết người xưa hình dung mười hai chi theo một mạch liên tục, chứ không phải mười hai cái tên rời nhau.

Con trâu, giờ 1h–3h, và tháng cuối của một năm Bát Tự

Con giáp gán cho Sửu là con trâu. Cách giải quen thuộc trong dân gian gắn với sức bền và với việc cày: trâu chịu nặng, đi chậm, làm đến hết luống. Giờ Sửu 1h–3h theo tập tục nhà nông là lúc trâu nhai lại trong chuồng, chuẩn bị cho buổi cày sớm. Đây đều là quy ước tượng trưng gắn thêm về sau, không phải nền tảng tính toán.

Về tháng, Sửu là khoảng từ tiết Tiểu Hàn đến Lập Xuân. Đây là chi tiết có hệ quả thực tế lớn nhất của trang này: trong Bát Tự, năm không đổi vào mồng Một Tết mà đổi tại Lập Xuân. Người sinh trong khoảng tháng Chạp cho tới trước Lập Xuân — kể cả khi đã ăn Tết rồi — vẫn thuộc năm cũ và tháng Sửu. Đây là lỗi phổ biến nhất khi người ta tự tra can chi năm sinh.

Trong phép quái khí ghép mười hai tháng với mười hai quẻ tiêu tức, tháng Sửu ứng với quẻ Lâm: hai hào dương đã dâng lên dưới bốn hào âm. So với quẻ Phục của tháng Tý chỉ có một hào dương, Lâm cho thấy dương khí đã tăng gấp đôi — nhưng vẫn nằm dưới, vẫn chưa lộ.

Tàng can của Sửu: ba can, ba trọng số khác nhau

Địa chi là một khoảng thời gian chứ không phải một điểm: chừng ba mươi ngày giữa hai tiết khí, hoặc hai tiếng trong ngày. Trong khoảng ấy khí chuyển tiếp dần — hành của mùa trước chưa tan hết, hành chính đang ở đỉnh, hành của mùa sau đã nhen. Tàng can, còn gọi là nhân nguyên, chính là cách ghi lại sự chuyển tiếp đó.

Sửu chứa ba can, và cổ thư còn chia rõ số ngày mỗi can nắm việc trong tháng:

Tàng can	Vai trò	Ngày nắm việc	Nghĩa
Quý	dư khí	khoảng 9 ngày đầu	Thủy của mùa đông vừa qua còn sót lại trong đất ẩm
Tân	trung khí	khoảng 3 ngày	Kim nằm trong kho — Sửu là kho Kim
Kỷ	bản khí	khoảng 18 ngày cuối	Thổ, khí chính của chi, nặng nhất khi luận

Chú ý thứ tự bất thường ở đây: trung khí Tân chỉ nắm ba ngày, ít hơn cả dư khí Quý chín ngày. Vì vậy khi xếp theo trọng số thì hàng là Kỷ, Quý, Tân; còn xếp theo thời gian trong tháng thì là Quý, Tân, Kỷ. Hai cách xếp cùng đúng, chỉ trả lời hai câu hỏi khác nhau, và trộn lẫn chúng là nguồn nhầm lẫn thường gặp khi đọc bảng tàng can.

Hệ quả thực hành: Sửu là Thổ nhưng là Thổ lạnh và ẩm, cổ thư gọi là hàn thấp chi thổ. Loại đất này khó nuôi Mộc — cây không mọc trên đất đóng băng — nhưng lại sinh Kim tốt và giữ Thủy tốt. Một lá số nhiều Sửu mà thiếu Hỏa thường được bàn tới nhu cầu sưởi ấm trước đã.

Tứ mộ và ý nghĩa của chữ “kho”

Bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi cùng thuộc Thổ và cùng đứng ở tháng cuối của bốn mùa. Cổ thư gọi chúng là tứ mộ hoặc tứ khố, và gán cho mỗi chi một kho:

• Sửu — kho Kim, vì trong tam hợp Kim cục, Kim nhập mộ ở Sửu.
• Thìn — kho Thủy, cuối xuân, nơi nước tụ lại.
• Mùi — kho Mộc, cuối hạ, nơi cây đã tàn được cất.
• Tuất — kho Hỏa, cuối thu, đất khô còn giữ hơi nóng.

Chữ “mộ” dễ gây hiểu sai. Nó không có nghĩa hành ấy chết đi, mà có nghĩa hành ấy được cất vào chỗ kín, tạm không dùng được. Muốn dùng thì kho phải mở. Cổ thư có câu quen thuộc “mộ khố phùng xung tắc khai” — kho gặp xung thì mở, tức Sửu gặp Mùi thì Kim trong kho có cơ hội lộ ra. Nhưng đây là chỗ các trường phái mâu thuẫn nhau rõ nhất: có phái coi xung mở kho là việc tốt, có phái coi đó là tổn hại vì kho vỡ. Chúng tôi ghi lại cả hai cách đọc chứ không chọn hộ.

Bốn nhóm quan hệ của Sửu

• Lục hợp — Sửu hợp Tý, cổ thư nói hoá Thổ. Hai chi liền kề, hai tháng nối nhau trong mùa đông.
• Lục xung — Sửu xung Mùi. Đây là cặp đặc biệt vì cả hai đều là Thổ: không phải hai hành khắc nhau mà là hai cái kho đập vào nhau, nên nhiều sách xếp nó vào loại xung nhẹ hơn về hành nhưng mạnh về việc mở kho.
• Tam hợp — Tỵ – Dậu – Sửu hợp thành Kim cục. Kim sinh ở Tỵ, vượng ở Dậu, nhập mộ ở Sửu; Sửu đứng cuối nên là chỗ thu về, không phải chỗ phát.
• Tam hội — Hợi – Tý – Sửu hội phương Bắc, gom trọn ba tháng mùa đông. Khi đủ ba chi này, Thủy trong lá số rất mạnh dù Sửu vốn là Thổ.
• Hình và hại — Sửu nằm trong bộ tam hình Sửu – Tuất – Mùi, cổ thư gọi là trì thế chi hình, cậy thế mà lấn nhau; và Sửu hại Ngọ. Hai nhóm này lực nhẹ hơn hợp và xung, các trường phái dùng rất khác nhau.

Sửu trong sáu mươi hoa giáp và khi cầm lệnh tháng

Sửu là chi thứ hai nên xếp hàng âm, và chi âm chỉ ghép với can âm. Năm tổ hợp có Sửu là Ất Sửu, Đinh Sửu, Kỷ Sửu, Tân Sửu, Quý Sửu. Đáng chú ý là Kỷ Sửu — can Kỷ trùng đúng bản khí của chi; cổ thư gọi trường hợp can và chi cùng một hành là can chi đồng khí, và coi lực của trụ ấy tập trung hơn.

Trong bốn trụ, trụ tháng nặng nhất vì nó cầm lệnh tháng. Sinh tháng Sửu là sinh cuối đông: khí còn lạnh, Thổ ẩm, Kim được nuôi, Mộc bị kìm. Hướng điều hậu quen thuộc trong cổ thư là tìm Hỏa để sưởi trước, sau đó mới bàn tới dụng thần. Nhưng đó là hướng chung; kết luận thật còn phụ thuộc nhật chủ là can nào và ba trụ kia có gì. Cách dựng đủ bốn trụ theo tiết khí được trình bày trong bài Bát Tự tứ trụ và cách lập, và có thể dựng thử bằng công cụ lập Bát Tự.

Mười hai địa chi còn là bộ khung của Tử Vi: mười hai cung của địa bàn đặt lên đúng mười hai chi này. Cung Sửu trong Tử Vi và chi Sửu trong Bát Tự dùng chung một hệ toạ độ, dù hai môn luận theo lối khác hẳn nhau.

Hiểu lầm thường gặp: đổi năm ở Tết hay ở Lập Xuân

Hiểu lầm nặng nhất liên quan tới Sửu không nằm ở nghĩa của chi, mà ở chỗ cắt mốc. Rất nhiều người tự tra can chi năm sinh theo mồng Một Tết. Trong Bát Tự, mốc đổi năm là tiết Lập Xuân, thường rơi vào khoảng ngày 4 tháng 2 dương lịch. Ai sinh sau Tết nhưng trước Lập Xuân thì trụ năm vẫn là năm cũ, và trụ tháng vẫn là tháng Sửu chứ chưa phải tháng Dần. Sai một mốc này thì cả bốn trụ lệch theo.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng “tuổi con trâu” với chi Sửu trong lá số. Chi năm chỉ là một trong tám chữ; hai người cùng tuổi Sửu mà sinh khác tháng, khác giờ có cấu trúc ngũ hành rất khác nhau. Những bảng “tuổi Sửu hợp tuổi gì, kỵ tuổi gì” chỉ dùng một phần tám dữ liệu để kết luận về cả một đời người.

Hiểu lầm thứ ba: coi chữ “mộ” là điềm xấu. Trong hệ thống này, mộ chỉ là một trạng thái trong vòng mười hai giai đoạn trường sinh, ngang hàng với sinh, vượng, suy, tuyệt. Nó mô tả việc một hành đang được cất giữ, không mô tả tai hoạ. Đọc nó thành lời doạ là một cách gán ghép có sau, và chúng tôi không dùng cách đọc đó.