Kỷ

Kỷ là thiên can thứ sáu, thuộc Thổ âm, tượng đất ruộng — loại đất mềm và ẩm, không chặn được lũ nhưng nuôi được cây.

Cùng với Mậu, Kỷ được xếp vào trung cung, nên nó cũng là một trong hai thiên can duy nhất không có can nào tương xung trong hệ thống Bát Tự.

Mặt chữ Kỷ và nghĩa bản thân

Chữ 己 trong chữ viết cổ là một nét gấp khúc, được nhiều nhà nghiên cứu đọc là hình sợi dây đang cuộn hoặc dụng cụ để buộc. Từ gốc ấy có chữ kỷ với nghĩa mối, giềng, ghi chép — như trong kỷ nguyên, thế kỷ.

Nghĩa thông dụng nhất trong tiếng Việt lại là nghĩa bản thân mình: tự kỷ, vị kỷ, khắc kỷ, tri kỷ. Đây là trường hợp một chữ trong hệ thiên can sống rất khoẻ ngoài đời thường. Cần nói rõ: nghĩa bản thân ấy không liên quan gì đến cách luận mệnh, và việc suạt từ chữ tự kỷ sang kết luận người ngày Kỷ hay nghĩ về mình là một lối chơi chữ chứ không phải suy luận.

Tượng đất ruộng: nuôi được vì mềm

Tử Bình chia hành Thổ thành hai loại đất khác hẳn nhau về công dụng. Mậu là đất núi, đê điều, thành luỹ: khô, dày, chắn được nước. Kỷ là đất ruộng, đất vườn: mềm, ẩm, tơi, có thể cầm hạt gieo xuống.

Hệ quả trong luận đoán rất cụ thể. Khi lá số cần một thứ để chặn Thủy đang tràn, cổ thư tìm Mậu. Khi lá số cần một thứ để nuôi Mộc hoặc dưỡng Kim một cách bền bỉ, Kỷ hợp hơn. Hai can cùng hành nhưng không thay thế được cho nhau — đây là lý do người xưa không dừng ở năm hành mà phải chẻ tiếp thành mười can.

Nhưng tượng cũng có giới hạn. Nó là công cụ ghi nhớ quy tắc sinh khắc, không phải mô tả con người. Suy từ hình ảnh đất ruộng ra kết luận rằng người ngày Kỷ thì cam chịu hoặc hy sinh là một bước nhảy không có cơ sở trong chính hệ thống này.

Sáu trụ Kỷ trong vòng sáu mươi hoa giáp

Kỷ là can âm nên chỉ ghép với địa chi âm:

Kỷ Sửu và Kỷ Mùi đều là can Thổ ngồi trên chi Thổ, nhưng đọc ngược nhau: Sửu là đất lạnh có tàng Quý, Mùi là đất nóng có tàng Đinh. Với Thổ, trạng thái nóng lạnh khô ẩm còn đáng chú ý hơn là số lượng.

Kỷ hợp Giáp, và vì sao Kỷ không xung ai

• Ngũ hợp: Kỷ hợp Giáp, cổ thư nói hoá Thổ. Giáp dương, Kỷ âm; Giáp khắc Kỷ nhưng khác âm dương nên thành hợp.
• Tương xung: không có. Bốn cặp can xung là Giáp – Canh, Ất – Tân, Bính – Nhâm, Đinh – Quý, đều đòi hai can ở hai phương đối diện. Trung cung không có phương đối diện, nên Mậu và Kỷ đứng ngoài danh sách đó.

Cần hiểu đúng: không xung không có nghĩa là không bị gì. Ất vẫn khắc Kỷ, Kỷ vẫn khắc Quý, và địa chi nằm dưới chữ Kỷ vẫn xung nhau bình thường. Đây chỉ là một chi tiết về phương vị, không phải một ưu thế.

Cùng lý do đó, trên la bàn phong thủy, vòng 24 sơn chỉ lấy 8 thiên can chứ không lấy đủ mười: Mậu và Kỷ bị bỏ ra, chỗ của chúng được thay bằng bốn quẻ Càn Khôn Cấn Tốn. Một nguyên tắc, hai hệ quả ở hai môn khác nhau.

Kỷ làm nhật chủ: cần gì, sợ gì

Người sinh ngày Kỷ thì nhật chủ là Kỷ. Đặc điểm riêng: vì đất ruộng vốn ẩm và thấp, Bính là chữ được nhắc đến sớm nhất ở hầu hết các mùa. Đất không có nắng thì lạnh và ứ, không gieo được gì.

Cách đọc này đi theo hướng điều hậu, được trình bày kỹ trong Cùng Thông Bảo Giám. Đây là một hướng chọn dụng thần, không phải luật bắt buộc; phái cách cục có thể đọc khác trên cùng một lá số.

Trích Thiên Tuỷ viết về Kỷ: Kỷ thổ ty thấp, trung chính súc tàng. Bất sầu mộc thịnh, bất uý thuỷ cuồng. Hoả thiểu hoả hối, kim đa kim quang. Nhược yếu vật vượng, nghi trợ nghi bang. Cách giải quen thuộc: đất Kỷ thấp và ẩm, ở giữa mà biết chứa; không lo Mộc nhiều vì cây cắm vào ruộng là chuyện thường, không sợ Thủy dữ vì đất vốn ẩm; Hỏa ít thì lửa bị vùi, Kim nhiều thì kim lại sáng; còn muốn vật vượng thì phải có cái trợ giúp. Sách này tương truyền của Lưu Bá Ôn, nhưng tác giả thật vẫn còn tranh cãi.

Kỷ nhìn chín can còn lại

Giáp vừa là can hợp với Kỷ, vừa là chính quan. Đó không phải trùng hợp mà là hệ quả của cùng một định nghĩa: ngũ hợp và chính quan đều chỉ quan hệ khắc nhau mà khác âm dương. Với mọi nhật chủ âm, can hợp luôn là chính quan.

Kỷ trong thực hành lập tứ trụ

Khi lập lá số bát tự, cần nhớ hai điểm kỹ thuật liên quan trực tiếp đến chữ Kỷ. Thứ nhất, năm Giáp và năm Kỷ dùng chung một bảng độn tháng: tháng Giêng khởi từ Bính Dần. Thứ hai, ngày Giáp và ngày Kỷ dùng chung bảng độn giờ: giờ Tý khởi từ Giáp Tý. Hai bảng này là chỗ các cách tra thủ công hay sai.

Toàn bộ quy trình đổi ngày giờ sinh thành bốn trụ ở bài Bát Tự tứ trụ và cách lập, còn nền lý thuyết chung ở bài Âm dương ngũ hành, nền của mọi môn.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm thứ nhất: coi Kỷ là bản yếu của Mậu. Hai can làm hai việc khác nhau chứ không ở hai mức của cùng một việc. Đất núi không gieo hạt được, đất ruộng không chặn lũ được; khi lá số cần đúng một trong hai việc đó thì không có chuyện thay thế.

Hiểu lầm thứ hai: lấy câu bất sầu mộc thịnh, bất uý thuỷ cuồng làm bảo đảm. Đó là câu mô tả xu hướng của một chữ trong điều kiện bình thường, không phải lời hứa rằng nhật chủ Kỷ không bao giờ bị ép. Nguyệt lệnh vẫn là thứ quyết định.

Hiểu lầm thứ ba: đọc nghĩa chữ để luận mệnh. Chữ Kỷ có nghĩa bản thân trong tiếng Hán, nhưng đó là chuyện của từ vựng, không phải của Tử Bình. Mỗi khi một lời luận dựa vào nghĩa từ điền của chữ Hán thay vì dựa vào quan hệ sinh khắc trong lá số, đó là dấu hiệu nên dừng lại để hỏi cơ sở.