Ất

Ất là thiên can thứ hai, thuộc Mộc âm, tượng dây leo và cỏ hoa — cái mềm mà bám được, đứng cạnh Giáp trong mười thiên can của Bát Tự.

Trong cách đọc Bát Tự, Giáp và Ất cùng thuộc hành Mộc nhưng được tách hẳn làm hai chữ, vì cách biểu hiện ngược nhau. Đây là ví dụ rõ nhất để hiểu vì sao người xưa không dừng ở năm hành mà phải chẻ tiếp thành mười can.

Mặt chữ Ất và nghĩa thứ hai

Chữ 乙 trong chữ viết cổ là một nét cong. Các cách đọc phổ biến nhất xem nó như hình mầm cây đang uốn mình nhô khỏi mặt đất, hoặc hình một sợi dây mềm. Nghĩa phái sinh quen thuộc nhất là thứ hai, vì Ất đứng sau Giáp trong dãy đếm.

Tiếng Việt giữ lại nghĩa đếm ấy trong một thành ngữ còn dùng hàng ngày: chẳng biết ất giáp gì — tức là không biết đầu đuôi, không nắm được thứ tự trước sau của sự việc. Câu ấy cho thấy mười can từng được dùng như một bộ số thứ tự thông dụng trong đời sống, trước khi trở thành thuật ngữ của một môn học.

Tượng dây leo: mềm không phải là yếu

Tử Bình gán cho Ất tượng dây leo, cỏ, hoa, cây thân mềm. Đối lại là Giáp — cây đại thụ có thân chính, mọc thẳng, không uốn được. Hai trường hợp này giải quyết cùng một bài toán là vươn lên cao, bằng hai chiến thuật ngược nhau.

Tượng này có sức giải thích thật. Cây gỗ gặp bão thì gãy, cỏ gặp bão thì rạp xuống rồi đứng dậy — đó là lý do cổ thư nói Ất chịu được những hoàn cảnh mà Giáp không chịu nổi. Dây leo cũng không cần thân riêng: nó mượn tường, mượn giàn, mượn cây khác. Trích Thiên Tuỷ gọi trạng thái ấy là đằng la hệ giáp — dây leo buộc vào cây lớn thì xuân thu đều qua được.

Nhưng tượng cũng có giới hạn cần nói thẳng. Nó là công cụ ghi nhớ để người học nhớ quy tắc sinh khắc, không phải một nhận định về người sinh ngày Ất. Suy từ hình ảnh dây leo ra kết luận rằng ai đó sống dựa dẫm là một bước nhảy không có cơ sở trong chính hệ thống này.

Sáu trụ Ất trong vòng sáu mươi hoa giáp

Ất là can âm nên chỉ ghép với địa chi âm. Trong vòng 60, Ất xuất hiện đúng sáu lần:

Sáu trụ này không ngang sức. Ất Mão có gốc vững nhất vì Mão là lộc của Ất và chỉ tàng một can Ất. Ất Dậu ngược lại: ngồi thẳng trên Kim thuần, là trụ bị ép nhất trong sáu trụ. Cùng một chữ Ất nhưng đứng trên chi khác nhau thì đọc khác hẳn nhau.

Ất hợp Canh, Ất xung Tân

Thấy ngay một điều lạ: cả hai can Kim đều khắc Mộc, nhưng một bên thành hợp, một bên thành xung.

• Ngũ hợp: Ất hợp Canh, cổ thư nói hoá Kim. Ất âm, Canh dương — khắc nhau nhưng khác âm dương nên thành hợp.
• Tương xung: Ất xung Tân. Cả hai cùng âm, Tân Kim khắc Ất Mộc, lại ở hai phương đối nhau là Đông và Tây.

Quy tắc đằng sau rất gọn: khắc nhau mà khác âm dương thì hợp, khắc nhau mà cùng âm dương thì xung. Biết quy tắc này thì không cần học thuộc năm cặp hợp và bốn cặp xung nữa.

Cần nói rõ về chữ hoá: hợp không đương nhiên là hoá. Để Ất và Canh thật sự hoá Kim thì phải đúng mùa Kim vượng, phải không có can khác phá, và nhiều trường phái còn đòi thêm điều kiện về vị trí hai can. Phần lớn lá số chỉ ở mức hợp mà không hoá: hai chữ níu nhau, cùng giảm tác dụng, chứ không biến thành hành mới.

Ất làm nhật chủ: cần gì, sợ gì

Người sinh ngày Ất thì nhật chủ là Ất. Việc đầu tiên là xem Ất sinh tháng nào, vì cây cỏ phụ thuộc mùa nhiều hơn bất kỳ tượng nào khác trong mười can.

Cách đọc này đi theo hướng điều hậu, tức cân nóng lạnh khô ẩm, được trình bày kỹ trong Cùng Thông Bảo Giám. Đây không phải hướng duy nhất: phái cách cục xuất phát từ nguyệt lệnh và thập thần thường cho kết luận khác ở những lá số không quá lệch về nóng hoặc lạnh.

Trích Thiên Tuỷ viết về Ất: Ất mộc tuy nhu, khuê dương giải ngưu. Hoài Đinh bão Bính, khoá phượng thừa hầu. Hư thấp chi địa, kỵ mã diệc ưu. Đằng la hệ giáp, khả xuân khả thu. Cách giải quen thuộc: Ất tuy mềm nhưng vẫn xẻ được đất Mùi và đất Sửu mà cắm rễ; ôm được Đinh và Bính thì không sợ chi Dậu chi Thân; ở đất ẩm lạnh thì dù gặp chi Ngọ cũng chưa yên; còn bám được vào Giáp thì xuân thu đều qua. Sách này tương truyền của Lưu Bá Ôn, nhưng tác giả thật vẫn còn tranh cãi.

Ất nhìn chín can còn lại

Khi Ất làm nhật chủ, chín can kia đổi tên theo hệ thập thần. Đáng chú ý là bảng này không giống bảng của Giáp, dù hai can cùng hành Mộc — vì âm dương đổi thì vai đổi:

Canh vừa là can hợp với Ất, vừa là chính quan. Đó không phải trùng hợp mà là hệ quả của cùng một định nghĩa: ngũ hợp và chính quan đều là quan hệ khắc nhau khác âm dương. Với mọi nhật chủ âm, can hợp luôn là chính quan; với nhật chủ dương, can hợp luôn là chính tài.

Một chỗ các trường phái không thống nhất

Theo vòng trường sinh cổ điển, can dương đi thuận và can âm đi nghịch, nên Giáp trường sinh ở Hợi còn Ất trường sinh ở Ngọ. Cách tính ấy bị một số nhà nghiên cứu phản đối: họ cho rằng Mộc chỉ có một vòng sinh vượng, can âm không thể sinh ở chỗ can dương cùng hành đang tàn. Chúng tôi nêu cả hai cách đọc vì đây là tranh luận còn để ngỏ trong chính giới học Tử Bình, không phải chuyện đã ngã ngũ.

Ất trong thực hành lập tứ trụ

Khi lập lá số bát tự, chữ Ất có thể rơi vào bất kỳ trụ nào. Quy trình đổi ngày giờ sinh thành bốn trụ, kể cả cách xử lý giờ địa phương và mốc đổi ngày, được viết trong bài Bát Tự tứ trụ và cách lập; nền âm dương ngũ hành đằng sau nó ở bài Âm dương ngũ hành, nền của mọi môn.

Thiên can không chỉ dùng trong Bát Tự. Trong Tử Vi Đẩu Số, bộ tứ hoá được an theo thiên can của năm sinh, nên can Ất ở trụ năm kéo theo một cấu hình sao riêng. Trong phong thủy la bàn, Ất là một trong 24 sơn và nằm ở phía Đông cùng Giáp và Mão. Cùng một bộ ký hiệu, ba môn dùng theo ba cách khác nhau.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm dai dẳng nhất: âm nghĩa là yếu. Rất nhiều bài viết phổ thông xếp Ất vào nhóm nhật chủ nhược chỉ vì nó là can âm. Trong khi đó, sức của một can được đo bằng nguyệt lệnh, bằng gốc ở địa chi và bằng sự trợ giúp của các can khác — không phải bằng nhãn âm hay dương.

Hiểu lầm thứ hai: đọc tượng như đọc tính cách. Từ dây leo suy ra người hay dựa dẫm, từ cỏ hoa suy ra người thích hình thức — đó là liên tưởng văn học, không phải suy luận của môn học. Tự bản thân một chữ Ất không nói được điều gì về tính cách của một con người cụ thể.

Hiểu lầm thứ ba: cứ hợp là tốt. Nhiều người nghe Ất hợp Canh liền cho rằng gặp Canh là gặp may. Hợp chỉ mô tả hai chữ níu nhau; níu đúng cái đang cần thì hỏng việc, níu đúng cái đang thừa thì lại đỡ. Tốt hay xấu chỉ xét được khi đã biết lá số đang thiếu gì.