Tân

Tân là thiên can thứ tám, thuộc Kim âm, tượng kim loại đã tinh luyện — vàng bạc, ngọc, trang sức, dao mổ: thứ kim đã qua tay thợ.

Trong hệ thống Bát Tự, Tân đứng đối với Canh. Đây không phải hai mức mạnh yếu của cùng một thứ, mà là hai giai đoạn: quặng thô và thành phẩm. Vì ở hai giai đoạn khác nhau nên chúng cần hai thứ ngược nhau: Canh cần lửa, Tân cần nước.

Mặt chữ Tân: gốc là con dao và vị cay

Đây là một trong những chỗ thú vị nhất của mười thiên can, và cũng là chỗ hầu như không bài phổ thông nào nhắc. Chữ 辛 trong chữ viết cổ được đọc khá thống nhất là hình một lưỡi dao dùng để khắc dấu lên người bị phạt.

Từ gốc ấy ra các nghĩa còn sống đến nay: tân khổ, tân toan, gian tân, và vị cay trong ngũ vị. Nghĩa là cái tên Tân gốc mang sắc thái đau và khổ, ngược hẳn với tượng ngọc quý sang trọng mà Tử Bình gán cho nó về sau. Ghi nhận điều này không phải để bác bỏ tượng ngọc, mà để nhớ rằng tượng là quy ước của một môn học chứ không phải nghĩa vốn có của chữ.

Tượng ngọc: cần nước, sợ lửa, sợ bị vùi

Tử Bình cho Tân tượng kim loại tinh và ngọc. Ba hệ quả đi kèm, và cả ba đều đi ngược trực giác của người mới học.

• Cần nước, không cần lửa. Việc luyện đã xong rồi; cái còn thiếu là rửa cho sáng. Cổ thư gọi đó là đão tẩy châu ngọc — dùng Nhâm Thủy để tẩy rửa.
• Sợ lửa. Thêm lửa vào một món đồ đã thành hình thì chỉ làm nó biến dạng. Đây là chỗ Tân khác Canh rõ nhất.
• Sợ bị vùi. Thổ sinh Kim, nhưng thổ quá dày thì ngọc nằm dưới đất, không ai thấy. Cổ thư viết uý thổ chi điệp — sợ đất chồng chất. Sinh quá mức cũng là một dạng hại, và Tân là ví dụ rõ nhất cho nguyên tắc đó trong cả mười can.

Giới hạn của tượng vẫn phải nói: đây là công cụ ghi nhớ quy tắc sinh khắc, không phải mô tả con người. Người sinh ngày Tân không vì thế mà cầu kỳ hơn người khác.

Sáu trụ Tân trong vòng sáu mươi hoa giáp

Tân là can âm nên chỉ ghép với địa chi âm:

Tân Dậu là trụ Tân có gốc vững nhất: Dậu chỉ tàng một can Tân nên khí thuần. Nhưng thuần không đồng nghĩa với tốt: một khối kim sạch mà không có Thủy để rửa, không có Mộc để cắt thì vẫn là một khối kim không có việc để làm.

Tân hợp Bính, Tân xung Ất

• Ngũ hợp: Tân hợp Bính, cổ thư nói hoá Thủy. Bính dương, Tân âm; Bính khắc Tân nhưng khác âm dương nên thành hợp.
• Tương xung: Tân xung Ất. Cả hai cùng âm, Tân Kim khắc Ất Mộc, lại ở hai phương đối nhau là Tây và Đông.

Cặp Tân và Bính đáng dừng lại lâu hơn. Với nhật chủ Tân, Bính là chính quan — vị trí được truyền thống đánh giá cao. Nhưng chính vì có hợp nên quan hệ này phức tạp: hai chữ níu nhau, và cả hai cùng giảm tác dụng vốn có. Đây là ví dụ cụ thể cho một nguyên tắc quan trọng: hợp không phải là tốt hay xấu, mà là một trạng thái bị ràng. Kết luận phụ thuộc vào việc lá số đang cần hai chữ ấy làm gì.

Tân làm nhật chủ: cần gì, sợ gì

Người sinh ngày Tân thì nhật chủ là Tân. Đặc điểm riêng: câu hỏi trung tâm không phải mạnh hay yếu mà là có sáng không. Một chữ Tân rất vượng mà bị thổ vùi, không có Thủy rửa thì cổ thư đọc là viên ngọc nằm trong đất.

Riêng dòng cuối là một chỗ các sách không thống nhất, và chúng tôi giữ nguyên sự khác biệt đó thay vì chọn một bên rồi trình bày như luật. Cách đọc theo điều hậu được trình bày kỹ trong Cùng Thông Bảo Giám; phái cách cục xuất phát từ nguyệt lệnh và thập thần có thể cho kết luận khác.

Trích Thiên Tuỷ viết về Tân: Tân kim nhuyễn nhược, ôn nhuận nhi thanh. Uý thổ chi điệp, lạc thuỷ chi doanh. Năng phù xã tắc, năng cứu sinh linh. Nhiệt tắc hỉ mẫu, hàn tắc hỉ Đinh. Cách giải quen thuộc: Tân mềm và sạch, ấm mà trong; sợ đất chồng lên nhau, thuộc ở nước đầy; có thể giúp nước và cứu người; nóng quá thì mừng có mẹ là Thổ, lạnh quá thì mừng có Đinh. Sách này tương truyền của Lưu Bá Ôn, nhưng tác giả thật vẫn còn tranh cãi.

Tân nhìn chín can còn lại

Nhìn bảng này rồi đọc lại phần trên sẽ thấy một điều đáng nhớ: Nhâm là thương quan của Tân, mà thương quan vốn bị nhiều sách phổ thông gán cho tiếng xấu. Trong khi đó, chính Nhâm lại là chữ mà nhật chủ Tân cần nhất ở phần lớn các mùa. Tên gọi trong thập thần là nhãn phân loại quan hệ, không phải lời đánh giá tốt xấu.

Tân trong thực hành lập tứ trụ

Khi lập lá số bát tự, can tháng và can giờ được suy ra từ can năm và can ngày chứ không tự do: năm Bính và năm Tân thì tháng Giêng khởi từ Canh Dần; ngày Bính và ngày Tân thì giờ Tý khởi từ Mậu Tý. Quy trình đầy đủ ở bài Bát Tự tứ trụ và cách lập, nền lý thuyết ở bài Âm dương ngũ hành, nền của mọi môn.

Ngoài Bát Tự, Tân là một trong 24 sơn của la bàn phong thủy, nằm ở phía Tây cùng Canh và Dậu. Ở đó nó chỉ một cung hướng, không chỉ một lực ngũ hành, nên kết luận của môn này không chuyển thẳng sang môn kia được.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất: coi Tân là bản yếu của Canh. Hai can ở hai giai đoạn khác nhau và cần hai thứ ngược nhau. Đem cách luận của Canh áp sang Tân là sai từ gốc: cho lửa vào một món đồ đã thành hình thì chỉ làm nó hỏng.

Hiểu lầm thứ hai: càng được sinh càng tốt. Thổ sinh Kim, nhưng Tân sợ thổ dày. Đây là trường hợp rõ nhất trong mười can cho thấy quan hệ sinh cũng có thể gây hại nếu quá mức, và đó là lý do không thể luận mệnh bằng cách đếm xem hành nào nhiều.

Hiểu lầm thứ ba: lấy tượng ngọc để đoán đời sống. Tượng sang trọng khiến nhiều bài viết suự luận rằng ngày sinh Tân thì sống sung túc. Gốc chữ Tân lại mang nghĩa cay và khổ; cả hai lớp nghĩa đều là quy ước, và chẳng lớp nào cho phép kết luận về hoàn cảnh thật của một người.