Phần lớn những lời khuyên phong thủy về nhà ở mà bạn thấy đúng khi ở thử, đều quy về ba thứ: luồng đi lại, điểm tựa sau lưng, và ánh sáng cùng thông gió. Ba thứ này giải thích được bằng cơ thể người và khí hậu, không cần viện tới lực vô hình nào. Phần còn lại thì hoặc là hệ thống hình thức có lịch sử riêng, hoặc là thứ mới được gắn vào để bán hàng.
Bài này tách ba lớp đó ra: cái giải thích được, cái là hệ thống quy ước, và cái nên bỏ. Chúng tôi không định chứng minh phong thủy đúng hay sai — chúng tôi định chỉ ra ranh giới giữa kinh nghiệm ở nhà tích luỹ hàng trăm năm và thứ vừa được thêm vào vài chục năm nay.
Ba thứ cốt lõi giải thích được
Luồng đi lại. Trong một căn nhà, người đi theo những đường nhất định: cửa vào bếp, bếp ra bàn ăn, phòng ngủ vào nhà vệ sinh. Nếu một đường trong số đó cắt ngang chỗ ngồi, chỗ ngủ hay chỗ nấu, người dùng chỗ đó bị ngắt quãng liên tục. Cái mà cổ thư gọi là "xung" thường chính là chỗ một luồng đi cắt qua một điểm dừng.
Điểm tựa sau lưng. Người ngồi hoặc nằm quay lưng ra khoảng trống — cửa mở, lối đi, cửa sổ lớn — thì khó thả lỏng, vì không kiểm soát được cái phía sau. Nguyên tắc "tọa sơn hướng thủy" ở quy mô địa thế và nguyên tắc kê giường tựa tường ở quy mô căn phòng là cùng một ý ở hai tỉ lệ. Đây là thứ cảm được ngay khi đổi chỗ ngồi.
Ánh sáng và thông gió. Đây là phần khí hậu, và ở Việt Nam nó rất cụ thể. Hướng Nam và Đông Nam đón gió nồm mùa hè, tránh được nắng chiều hướng Tây và gió lạnh Đông Bắc mùa đông. Tục ngữ "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam" không phải mệnh đề huyền bí — nó là ghi nhận khí hậu của người sống ở đồng bằng Bắc Bộ. Xem thêm cách môn này xử lý phương hướng.
Cửa chính, bếp, giường — vị trí và lý do thật
Cửa chính. Quy tắc cổ nói cửa chính không nên thẳng hàng với cửa sau hoặc cửa sổ lớn đối diện. Lý do thật: một trục thẳng như vậy tạo luồng gió lùa, biến cả dải giữa nhà thành hành lang không dùng được, và triệt tiêu vùng đệm giữa ngoài và trong. Vùng đệm ấy có chức năng — nó là chỗ người ta bỏ giày, đặt đồ, chuyển trạng thái. Nhà nào cũng cần nó, dù gọi tên bằng thuật ngữ gì.
Bếp. Bếp không nên sát ngay bồn rửa, không nên đặt dưới cửa sổ mở, không nên dựa lưng vào tường nhà vệ sinh. Ba lý do lần lượt là: nước bắn vào chảo dầu nóng, gió tạt làm tắt lửa và thổi nhiệt lung tung, và ẩm cùng đường ống chung tường với chỗ nấu ăn. Người nấu cũng nên có tường sau lưng thay vì cửa ra vào — không phải vì kỵ, mà vì không ai muốn có người đi ngang sau lưng lúc mình bưng nồi nước sôi. Cổ thư ghi chuyện này dưới dạng thủy hoả tương xung; nội dung thì trùng với sách dạy bố trí bếp.
Giường. Đầu giường tựa tường đặc, không kê dưới cửa sổ, không đặt thẳng trục với cửa phòng. Lý do: tường đặc cho cảm giác được che; dưới cửa sổ thì lạnh, ồn và mất riêng tư; nằm thẳng trục cửa thì bị nhìn thẳng vào mỗi lần cửa mở. Thế nằm được ưa chuộng là thấy được cửa nhưng không nằm trên đường vào cửa — thường là chéo góc. Còn chuyện không nằm dưới dầm nhà: dầm hạ trần cục bộ, tạo cảm giác đè, và trong nhà thật nó thường đi kèm chỗ trần thấp hẳn. Chi tiết hơn ở trang phòng ngủ và bàn làm việc.
Đông tứ trạch và Tây tứ trạch
Đây là phần hệ thống hình thức, gọi là phái Bát Trạch. Nó chia tám hướng thành hai nhóm bốn, chia người thành hai nhóm tương ứng, rồi ghép người với nhà.
- Đông tứ trạch: Khảm (Bắc), Ly (Nam), Chấn (Đông), Tốn (Đông Nam)
- Tây tứ trạch: Càn (Tây Bắc), Khôn (Tây Nam), Cấn (Đông Bắc), Đoài (Tây)
| Hướng | Quái | Số | Hành | Nhóm trạch |
|---|---|---|---|---|
| Bắc | Khảm 坎 | 1 | Thủy | Đông tứ |
| Tây Nam | Khôn 坤 | 2 | Thổ | Tây tứ |
| Đông | Chấn 震 | 3 | Mộc | Đông tứ |
| Đông Nam | Tốn 巽 | 4 | Mộc | Đông tứ |
| Tây Bắc | Càn 乾 | 6 | Kim | Tây tứ |
| Tây | Đoài 兌 | 7 | Kim | Tây tứ |
| Đông Bắc | Cấn 艮 | 8 | Thổ | Tây tứ |
| Nam | Ly 離 | 9 | Hỏa | Đông tứ |
Số 5 không có hướng — nó là trung cung, và khi rơi vào 5 người ta thay bằng quái khác (xem bước 3 dưới đây). Quan hệ sinh khắc giữa các hành trong bảng lấy theo ngũ hành, nền chung được viết kỹ ở bài âm dương và ngũ hành.
Cách tính cung mệnh
- Lấy năm sinh âm lịch, cộng các chữ số đến khi còn một chữ số. Ví dụ 1980 → 1+9+8+0 = 18 → 9.
- Sinh trong thế kỷ 20: nam lấy 10 trừ số đó, nữ lấy 5 cộng số đó. Sinh từ năm 2000: nam lấy 9 trừ, nữ lấy 6 cộng. Nếu kết quả có hai chữ số thì quy giản tiếp.
- Nếu ra 5: nam đổi thành 2 (Khôn), nữ đổi thành 8 (Cấn).
- Tra số vừa được vào cột "Số" của bảng trên để lấy quái và nhóm trạch.
Thử: nam sinh 1980 → 10 − 9 = 1 → Khảm → Đông tứ mệnh. Nữ cùng năm → 5 + 9 = 14 → 5 → đổi thành 8 → Cấn → Tây tứ mệnh. Hai người trong cùng một nhà, hai nhóm khác nhau — chuyện rất thường, và bản thân nó cho thấy hệ thống này không thể là quy tắc tuyệt đối, vì nó không nói được nên chiều ai.
Một chỗ dễ sai: năm âm lịch, không phải năm dương. Người sinh tháng Một hoặc đầu tháng Hai dương lịch thường vẫn thuộc năm âm trước đó. Ranh giới lấy ở Tết hay ở Lập Xuân thì các phái cũng không thống nhất — đúng vấn đề đã bàn trong bài lập tứ trụ Bát Tự. Bát Trạch còn chia tám hướng thành bốn tốt (Sinh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị) và bốn xấu (Tuyệt Mệnh, Ngũ Quỷ, Lục Sát, Hoạ Hại) tuỳ cung mệnh; xem trang cung mệnh.
Cần ghi rõ ba điều về hệ này. Thứ nhất, đây là quy ước, không phải quan sát — không có cơ chế vật lý nào nối năm sinh với hướng nhà. Thứ hai, Bát Trạch có một phái đối thủ là Huyền Không phi tinh, và với cùng một căn nhà hai phái thường cho hai kết luận khác nhau; riêng điều đó đủ để không ai nên coi kết luận của một phái là dứt khoát. Thứ ba, hệ này dựng cho nhà trệt có sân trong ở Hoa Bắc. Đem nguyên xi áp cho căn hộ bốn mươi mét vuông tầng mười bốn ở vùng nhiệt đới là một cuộc di dời, không phải một sự tiếp nối.
Những thứ nên bỏ
Phần này nói thẳng. Ba nhóm dưới đây không thuộc truyền thống lâu đời mà phần lớn là lớp thương mại đắp thêm gần đây.
- Vật phẩm "hoá giải" bán theo mùa. Mỗi năm một món hợp mệnh, năm sau món khác. Vấn đề không nằm ở đồ vật — gương phản sáng thật, cây xanh cải thiện độ ẩm và cảm giác thật, chuông gió che tiếng ồn thật. Vấn đề nằm ở mệnh đề rằng mua món X thì trung hoà được rủi ro Y. Mệnh đề đó không có cơ chế, không có cách kiểm, và tiện lợi một cách đáng ngờ cho người bán.
- Gán tai hoạ cho hướng nhà. "Hướng này mất người, hướng kia phá sản." Không hệ phong thủy cổ điển nghiêm túc nào phát biểu ở mức đó; các bản cổ nói về hợp và bất hợp, về nên điều chỉnh chỗ nào. Bước từ "bất lợi" sang "tai hoạ" là bước thêm vào, và nó thường được thêm ngay trước lúc báo giá.
- Doạ người đang mua nhà. Đây là nhóm cần cảnh giác nhất, vì nó nhắm vào lúc người ta căng nhất và số tiền lớn nhất. Một dấu hiệu đơn giản để phân biệt: lời khuyên hữu ích thường kết thúc bằng kê lại, mở thêm, đổi chỗ — những việc bạn tự làm được. Lời khuyên bán hàng kết thúc bằng một món phải mua. Người tư vấn nào cũng đi tới bước mua, thì đang bán chứ không đang tư vấn.
Ranh giới có thể phát biểu gọn: phần giải thích được bằng cơ thể người, thói quen sinh hoạt và khí hậu thì đáng giữ, vì nó là kinh nghiệm ở nhà được đúc lại qua nhiều thế hệ. Phần đòi hỏi một lực vô hình và một món đồ để trung hoà lực đó thì không có gì đỡ. Trong nghề có câu "nhất vị, nhị hướng" — chỗ đặt trước, hướng sau. Câu đó vẫn dùng được, và nó đặt trọng tâm vào thứ bạn kiểm soát được. Các chủ đề khác như màu sắc hay tổng thể nhà ở nên đọc cùng tinh thần này.
Giới hạn của bài này
Ba nguyên tắc cốt lõi ở đầu bài là kinh nghiệm không gian, không phải kết quả đo đạc. Chúng tôi không có số liệu định lượng để nói bố trí nào tốt hơn bố trí nào bao nhiêu phần trăm, và không có ai có. Chúng đáng tin ở mức một lời khuyên thiết kế đáng tin: bạn thử, bạn thấy dễ chịu hơn hoặc không.
Phần Bát Trạch thì cần đọc như một hệ thống hình thức có lịch sử — thứ đáng biết vì nó có mặt khắp nơi trong đời sống, chứ không phải thứ nên dùng để quyết định mua hay không mua một căn nhà. Kết cấu, pháp lý, đường đi làm, tiếng ồn, ngập nước, ánh sáng thật của căn nhà đó vào ba giờ chiều — tất cả đều quan trọng hơn cung mệnh của bạn hợp hướng nào. Nếu một lời khuyên phong thủy mâu thuẫn với công năng thật, hãy chọn công năng. Các bài khác cùng chủ đề ở chuyên mục Phong Thủy, và phạm vi trách nhiệm của trang ghi ở trang miễn trừ.