Ba đồng xu

Phép ba đồng xu là cách lập quẻ Kinh Dịch phổ biến nhất hiện nay: tung ba đồng sáu lần, mỗi lần được một hào, xây quẻ dần từ dưới lên.

Cách làm gọn đến mức gần như không có gì để hỏng. Ba đồng xu giống nhau, quy ước mặt sấp tính 3 điểm và mặt ngửa tính 2 điểm, tung một lượt rồi cộng ba số lại. Tổng luôn rơi vào một trong bốn giá trị: 6, 7, 8 hoặc 9. Ghi số đó làm hào thứ nhất — hào dưới cùng — rồi lặp lại năm lần nữa, chồng dần lên trên.

Bốn con số, và vì sao chỉ có bốn

Ba đồng xu cho tám tổ hợp sấp ngửa. Tám tổ hợp đó dồn về bốn tổng, và số cách rơi vào mỗi tổng không bằng nhau.

Ba đồng là con số vừa đủ để có bốn trạng thái mà vẫn giữ được cân bằng: xác suất ra một hào dương (7 hoặc 9) đúng bằng một nửa, và xác suất một hào bất kỳ là hào động (6 hoặc 9) đúng bằng một phần tư. Hai đồng chỉ cho ba tổng, không đủ để tách tĩnh khỏi động ở cả hai phía.

Vì sao 6 và 9 động, còn 7 và 8 đứng yên

Tên gọi đã nói ra lý do. 9 là Thái Dương (太陽) — dương đã tới cực; 6 là Thái Âm (太陰) — âm đã tới cực. Cái gì tới cực thì phải quay đầu, nên hai hào này được đọc là đang chuyển hoá. 7 là Thiếu Dương (少陽), 8 là Thiếu Âm (少陰) — còn non, còn đang lớn, chưa tới chỗ phải quay, nên đứng yên.

Có một dấu vết nằm ngay trong kinh văn. Chu Dịch không gọi hào dương là hào dương, mà gọi là cửu (九, chín); không gọi hào âm, mà gọi là lục (六, sáu). Hào dưới cùng của quẻ Càn chép là “sơ cửu”, hào dưới cùng của quẻ Khôn chép là “sơ lục”. Nghĩa là bốn con số này có trước lời kinh, và lời kinh được viết cho một hệ thống bói bằng số. Cách gọi tên hào trong 64 quẻ Kinh Dịch giữ nguyên dấu vết ấy đến hôm nay.

Xác suất của đồng xu không giống xác suất của cỏ thi

Đây là chỗ hầu như không trang tiếng Việt nào nhắc tới, và nó thay đổi thật sự cách một quẻ biến đi.

Phép cỏ thi (thi trúc) là cách lập quẻ cổ hơn: năm mươi cọng cỏ, bỏ ra một, chia đôi bốn mươi chín cọng còn lại rồi đếm theo bốn, làm ba vòng mới xong một hào. Nó chậm, và nó không cho cùng phân bố với ba đồng xu.

Con số của cột cỏ thi tính ra như sau. Vòng thứ nhất bao giờ cũng lấy đi 5 hoặc 9 cọng, và trong bốn khả năng chia thì ba khả năng cho ra 5, một khả năng cho ra 9 — tỉ lệ 3/4 chọi 1/4. Vòng hai và vòng ba lấy đi 4 hoặc 8 cọng, mỗi bên đúng một nửa. Số cọng còn lại đem chia cho 4 chính là con số của hào: nhiều nhất là 49 − 5 − 4 − 4 = 36, tức 9; ít nhất là 49 − 9 − 8 − 8 = 24, tức 6. Nhân xác suất ba vòng lại là ra bảng trên. Chỗ làm lệch cán cân là vòng đầu tiên, chứ không phải phép đếm theo bốn.

Cần nói cho công bằng: hai phép giống nhau ở hai điểm quan trọng. Xác suất ra một hào dương đều đúng một nửa, và xác suất một hào bất kỳ động đều đúng một phần tư. Chúng chỉ khác nhau ở chỗ hào nào động.

Hệ quả: quẻ cỏ thi biến theo hướng khác

Ở phép đồng xu, khi một hào động thì khả năng nó là dương hay âm bằng nhau. Ở phép cỏ thi, khi một hào động thì ba phần tư khả năng đó là hào dương biến thành âm. Quẻ lập bằng cỏ thi vì thế có khuynh hướng chuyển từ dương sang âm — từ đầy sang vơi, từ cứng sang mềm.

Lấy một trường hợp cực đoan để thấy rõ. Chu Dịch có hai lời từ đặc biệt là “dụng cửu” ở quẻ Càn và “dụng lục” ở quẻ Khôn, chỉ đọc tới khi cả sáu hào cùng động. Với đồng xu, hai trường hợp này khó gặp ngang nhau. Với cỏ thi, “dụng cửu” dễ gặp hơn khoảng mười một lần — chính xác là (3/2)⁶ = 729/64 lần — còn “dụng lục” thì hiếm hơn đúng 64 lần. Cùng một bộ kinh văn, hai công cụ đưa người đọc tới hai chỗ khác nhau.

Chúng tôi không kết luận phép nào đúng hơn; cả hai đều là quy ước do người đặt ra. Điều đáng biết là chúng không thay thế nhau hoàn toàn, và một người dùng đồng xu suốt đời sẽ gặp lời “dụng lục” thường xuyên hơn hẳn người xưa dùng cỏ thi.

Một lần gieo cụ thể

Giả sử sáu lần tung, tính từ dưới lên, cho ra lần lượt: 7 – 8 – 9 – 7 – 8 – 8.

• Hào 1 = 7 → dương, tĩnh
• Hào 2 = 8 → âm, tĩnh
• Hào 3 = 9 → dương, động
• Hào 4 = 7 → dương, tĩnh
• Hào 5 = 8 → âm, tĩnh
• Hào 6 = 8 → âm, tĩnh

Đọc từ dưới lên được dương – âm – dương – dương – âm – âm. Ba hào dưới là quái Ly (lửa), ba hào trên là quái Chấn (sấm) — đó là quẻ 55 Lôi Hỏa Phong. Đổi riêng hào ba từ dương sang âm thì được dương – âm – âm – dương – âm – âm, tức quẻ 51 Thuần Chấn.

Cách đọc phổ biến: quẻ chủ là tình thế đang có, hào động là chỗ đang chuyển và là câu đáng đọc kỹ nhất, quẻ biến là hướng tình thế đi tới nếu chỗ đó chuyển thật. Khi có nhiều hào động thì các trường phái đọc khác nhau — có phái chỉ lấy hào động cao nhất, có phái đọc hết theo thứ tự. Bài về cách gieo quẻ và đọc quẻ bàn kỹ hơn chỗ này.

Phép này chạy thế nào trong công cụ

Trên trang gieo quẻ, chọn phép ba đồng xu rồi gieo lần lượt sáu hào. Mỗi lần, công cụ sinh ba đồng xu ngẫu nhiên ngay trong trình duyệt, cộng thành 6, 7, 8 hoặc 9, và xếp hào vào đúng vị trí tính từ dưới lên. Đủ sáu hào, nó tra ra số quẻ và tên quẻ theo thứ tự Văn Vương, đánh dấu các hào động, rồi dựng quẻ biến nếu có hào động. Toàn bộ phép tính chạy tại máy bạn; kết quả không được gửi đi đâu.

Nếu bạn đã tung xu thật ngoài đời và chỉ cần tra cứu, dùng nhập quẻ thủ công. Nếu muốn lập quẻ khi trong tay không có gì, xem Mai Hoa Dịch Số. Nếu muốn đọc quẻ theo hệ can chi thay vì theo kinh văn, xem Lục Hào — vẫn tung ba đồng xu y hệt, chỉ khác toàn bộ ở tầng giải.

Câu hỏi quyết định quẻ có đọc được hay không

Phần kỹ thuật của phép này gần như không thể làm sai. Phần hay hỏng là câu hỏi.

Một câu hỏi mở kiểu “năm nay tôi thế nào” nhận về một quẻ mà chi tiết nào cũng gán vào được, nên rốt cuộc không nói gì. Một câu hỏi đóng kiểu “tôi có nên nhận việc kia không” thì cả sáu mươi tư quẻ đều không trả lời có hay không — Chu Dịch mô tả tình thế, nó không phát biểu mệnh lệnh. Câu hỏi dùng được nằm ở giữa: “nếu tôi nhận việc kia thì tôi bước vào tình thế nào”, hoặc “chỗ khó thật sự của chuyện này nằm ở đâu”. Viết câu hỏi ra trước khi tung, và giữ nguyên nó khi đọc — đó là kỷ luật khó nhất của phép này.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là gieo lại khi không ưng quẻ, với lý do “lần đầu chưa thành tâm”. Về mặt xác suất, gieo đi gieo lại đến khi vừa ý không phải là hỏi thêm mà là lọc: bạn đang chọn kết quả bằng tay, rồi gọi kết quả mình chọn là lời của quẻ. Cổ thư nói “sơ phệ cáo, tái tam độc” — hỏi lần đầu thì báo, hỏi đi hỏi lại thì loạn — và câu ấy chép ngay trong Thoán từ quẻ Mông, tức là người xưa đã thấy vấn đề này từ rất sớm.

Hiểu lầm thứ hai nhỏ hơn nhưng dai hơn: cho rằng phải dùng đúng đồng xu cổ, đồng Ngũ Đế, hay đồng có lỗ vuông thì quẻ mới linh. Bốn con số 6 – 7 – 8 – 9 chỉ phụ thuộc vào một điều duy nhất là hai mặt của đồng xu có xác suất ngang nhau. Ba đồng năm trăm đồng mới tinh cho phân bố giống hệt ba đồng tiền cổ. Đồng xu cổ có giá trị nghi thức — nó buộc người gieo chậm lại và làm cho nghiêm túc — nhưng giá trị đó nằm ở người gieo, không nằm ở kim loại.