Ký Tế và Vị Tế: vì sao Kinh Dịch kết thúc bằng quẻ chưa xong

Quẻ 63 Ký Tế là quẻ duy nhất trong 64 quẻ có cả sáu hào đắc vị: mỗi hào dương nằm đúng vị dương, mỗi hào âm nằm đúng vị âm, không sai một chỗ nào. Về mặt cấu trúc, đó là quẻ hoàn hảo. Và quẻ từ của nó viết: "sơ cát chung loạn" — đầu thì tốt, cuối thì loạn.

Quẻ 64 Vị Tế thì ngược hẳn: cả sáu hào đều thất vị, không hào nào đúng chỗ. Tên quẻ nghĩa là "chưa qua sông". Quẻ từ vẽ một con cáo nhỏ lội gần tới bờ thì ướt đuôi. Vậy mà Chu Dịch chọn khép lại ở đúng quẻ này, chứ không khép ở quẻ hoàn hảo đứng ngay trước nó.

Đó không phải tai nạn của thứ tự. Đó là một lựa chọn biên tập, và bài này bàn về ý nghĩa của lựa chọn ấy đối với toàn bộ cách nghĩ của quyển sách.

Đắc vị: một quy tắc số học, kiểm được bằng tay

Trong sáu vị trí của một quẻ, ba vị lẻ — hào 1, 3, 5 — được coi là vị dương; ba vị chẵn — hào 2, 4, 6 — là vị âm. Hào dương ngồi vị dương thì gọi là đắc vị (chính vị); ngồi vị âm thì thất vị. Đây là quy ước hình thức, đếm được, không phụ thuộc vào diễn giải của ai. Nếu bạn chưa quen cách đánh số hào từ dưới lên, xem phần hướng dẫn xếp quẻ.

Sáu trên sáu, và không trên sáu. Trong 64 quẻ không còn quẻ nào khác đạt được cả sáu — bạn có thể tự kiểm bằng cách viết chuỗi nhị phân 101010 ra và thử đổi bất kỳ hào nào.

Có một chi tiết ít được nhắc: xét về ứng — quan hệ giữa các cặp hào 1–4, 2–5, 3–6 — thì cả hai quẻ đều hoàn hảo như nhau. Ở cả Ký Tế lẫn Vị Tế, mỗi cặp đều một âm một dương, tức là ba cặp đều tương ứng. Nghĩa là khác biệt duy nhất giữa "quẻ hoàn hảo" và "quẻ sai hết" nằm ở đúng một tiêu chí: vị trí. Trong khi tiêu chí kia — sự tương ứng, tức khả năng hai bên gọi được nhau — thì hai quẻ ngang nhau.

Và còn một chỗ nữa nên tự kiểm. Quẻ hỗ của Ký Tế — lấy hào 2-3-4 làm quái dưới, hào 3-4-5 làm quái trên — chính là Vị Tế. Ngược lại, quẻ hỗ của Vị Tế chính là Ký Tế. Cái lõi bên trong sự hoàn thành là sự chưa hoàn thành, và ngược lại. Đây là quan hệ hình thức, ai cũng kiểm lại được trong hai phút.

Ký Tế: nước trên lửa, và lời cảnh báo đặt ngay ở quẻ từ

Ký Tế là Khảm — nước — ở trên, Ly — lửa — ở dưới. Nước ở trên nồi, lửa ở dưới đáy: đó là cái bếp đang chín. Hai bên đi ngược chiều nhau nên phải gặp nhau, và công việc thành. Đây đúng là logic đã thấy ở cặp Thái và Bĩ, chỉ đổi bộ quái: cái được xếp "ngược" lại là cái giao được.

Quẻ từ: "Ký Tế: hanh tiểu, lợi trinh, sơ cát chung loạn." Chú ý hai chữ "hanh tiểu" — hanh thông, nhưng nhỏ. Việc đã xong rồi thì phần còn lại chỉ còn là việc nhỏ. Và "chung loạn": cuối thì loạn. Đại tượng dặn thẳng: "quân tử dĩ tư hoạn nhi dự phòng chi" — người quân tử nghĩ tới hoạn nạn mà phòng trước.

1. Sơ Cửu — "Duệ kỳ luân, nhu kỳ vĩ, vô cữu." Kéo lê bánh xe lại, ướt cái đuôi, không lỗi. Ngay hào đầu đã là hình ảnh hãm bớt đà.
2. Lục Nhị — "Phụ táng kỳ phất, vật trục, thất nhật đắc." Người đàn bà mất tấm rèm che xe; đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ được lại.
3. Cửu Tam — "Cao Tông phạt Quỷ Phương, tam niên khắc chi, tiểu nhân vật dụng." Một điển tích chiến tranh: đánh ba năm mới thắng, và đừng dùng kẻ tiểu nhân. Cái giá của "đã xong" được ghi bằng ba năm.
4. Lục Tứ — "Nhu hữu y như, chung nhật giới." Thuyền có chỗ rò, sẵn giẻ rách để nút; suốt ngày phải đề phòng. Đây là hào nói rõ nhất trạng thái của Ký Tế: con thuyền đã qua sông vẫn là con thuyền đang rò.
5. Cửu Ngũ — "Đông lân sát ngưu, bất như tây lân chi thược tế, thực thụ kỳ phúc." Láng giềng phía đông giết bò tế lớn, không bằng láng giềng phía tây làm lễ mọn mà thật lòng. Lễ to không thay được lòng thành.
6. Thượng Lục — "Nhu kỳ thủ, lệ." Ướt cả cái đầu, nguy.

Đọc dọc sáu hào thì thấy quẻ hoàn hảo nhất về cấu trúc lại là quẻ có mật độ cảnh báo dày nhất: hãm xe, mất đồ, ba năm chinh chiến, thuyền rò, lễ hờ, và cuối cùng là ngập đầu. Hào Sơ Cửu ướt đuôi, hào Thượng Lục ướt đầu — nước dâng dần suốt quẻ.

Vị Tế: con cáo nhỏ gần tới bờ

Vị Tế là Ly — lửa — ở trên, Khảm — nước — ở dưới. Lửa bốc lên, nước chảy xuống, mỗi bên đi về phía của mình, không gặp. Đại tượng: "quân tử dĩ thận biện vật cư phương" — thận trọng phân biệt sự vật, đặt mỗi thứ vào chỗ của nó.

Quẻ từ: "Vị Tế: hanh, tiểu hồ ngật tế, nhu kỳ vĩ, vô du lợi." Vẫn có chữ hanh ở ngay đầu — quẻ chưa xong không phải là quẻ xấu. Rồi mới đến hình ảnh: con cáo nhỏ lội gần qua được sông thì ướt đuôi, không có gì lợi.

1. Sơ Lục — "Nhu kỳ vĩ, lận." Ướt đuôi, đáng tiếc. Vẫn cái đuôi ấy, nhưng ở Ký Tế thì "vô cữu", ở đây thì "lận".
2. Cửu Nhị — "Duệ kỳ luân, trinh cát." Kéo lê bánh xe, giữ chính thì tốt. Cùng hình ảnh với hào đầu Ký Tế, ở đây thành lời khen.
3. Lục Tam — "Vị tế, chinh hung, lợi thiệp đại xuyên." Chưa xong, tiến thì hung — nhưng lợi ở chỗ vượt sông lớn. Hai vế nghe như mâu thuẫn, và đây là một trong những chỗ gây tranh cãi nhất của kinh văn; có ý kiến ngờ rằng văn bản chỗ này đã rơi mất chữ.
4. Cửu Tứ — "Trinh cát, hối vong, chấn dụng phạt Quỷ Phương, tam niên hữu thưởng vu đại quốc." Lại Quỷ Phương, lại ba năm — điển tích ở Ký Tế quay lại, nhưng lần này kết bằng phần thưởng.
5. Lục Ngũ — "Trinh cát, vô hối, quân tử chi quang, hữu phu, cát." Hào sáng nhất của cả quẻ, và nó nằm trong quẻ "chưa xong".
6. Thượng Cửu — "Hữu phu vu ẩm tửu, vô cữu; nhu kỳ thủ, hữu phu thất thị." Uống rượu với lòng tin thì không lỗi; nhưng ướt cả đầu thì dù có lòng tin cũng mất mực thước.

Đó là những chữ cuối cùng của Chu Dịch. Không phải một lời tổng kết, không phải một câu tuyên ngôn. Một người ngồi uống rượu, và một lời nhắc đừng uống đến mức ngập đầu.

Hai cái đầu ướt

Đặt cạnh nhau thì thấy sách tự đóng vòng bằng đúng một hình ảnh:

Thượng Lục quẻ Ký Tế: "Nhu kỳ thủ, lệ."
Thượng Cửu quẻ Vị Tế: "…nhu kỳ thủ, hữu phu thất thị."

Quẻ hoàn hảo kết thúc bằng ngập đầu vì đi quá đà. Quẻ chưa xong cũng kết thúc bằng ngập đầu, nhưng vì buông thả lúc gần tới. Hai lối hỏng khác nhau, cùng một cái đầu ướt. Và cả hai lần, hỏng đều xảy ra ở hào cuối — chỗ mà theo cách đọc thông thường là lúc sự việc đã đến cùng.

Vì sao khép sách bằng quẻ chưa xong

Tự Quái truyện — một trong Thập Dực, phần phụ giải thích thứ tự 64 quẻ — trả lời câu hỏi này bằng một câu: "vật bất khả cùng dã, cố thụ chi dĩ Vị Tế chung yên". Sự vật không thể cùng tận, cho nên lấy quẻ Vị Tế mà kết thúc. Đây là lời của người biên tập nói về chính lựa chọn của mình, và nó thẳng thắn hiếm có.

Hệ quả của lựa chọn ấy khá lớn. Một cuốn sách kết ở quẻ 63 sẽ là cuốn sách về sự đạt tới: đi qua 62 tình thế rồi tới chỗ mọi thứ vào đúng vị trí. Cuốn sách kết ở quẻ 64 là cuốn sách khác hẳn — nó nói rằng không có trạng thái cuối cùng, và cái gọi là hoàn thành chỉ là một chặng có tên riêng.

Điều này nhất quán với chỗ mở đầu. Hào cuối quẻ Càn là "kháng long hữu hối" — con rồng bay quá cao thì có hối. Và quẻ Càn còn thêm một lời riêng, dụng cửu: "kiến quần long vô thủ, cát" — thấy đàn rồng không có con nào làm đầu, tốt. Ngay quẻ thứ nhất, sách đã nói rằng lên cao nhất là chỗ hỏng và không có đầu mới là tốt. Quẻ Khôn, dụng lục, chỉ dặn "lợi vĩnh trinh" — lợi ở chỗ giữ được lâu dài, không nói tới đích.

Ghép lại thì cấu trúc của quyển sách khá rõ: mở bằng cảnh báo về đỉnh cao, khép bằng cảnh báo về chỗ gần tới. Ở giữa là 62 tình thế chuyển hoá, trong đó cặp Thái và Bĩ làm cùng một việc ở quy mô nhỏ hơn — quẻ tốt kết bằng tường thành đổ, quẻ xấu kết bằng "tiên bĩ hậu hỷ".

Nói cách khác: Chu Dịch không có chương kết. Nó có một chỗ dừng, và chỗ dừng ấy được chọn sao cho người đọc không thể đóng sách với cảm giác đã xong.

Chỗ này dùng được đến đâu

Nếu bạn gieo quẻ và ra Ký Tế, cách đọc hợp lý không phải "việc đã xong, yên tâm" mà là hào Lục Tứ: thuyền đã sang sông vẫn là thuyền đang rò. Nếu ra Vị Tế, cách đọc hợp lý không phải "hỏng rồi" mà là hào Lục Ngũ: hào sáng nhất của quẻ nằm trong chính cái chưa xong.

Còn đây là giới hạn, và cần nói rõ. Việc quẻ 63 có sáu hào đắc vị là một sự kiện số học về hệ 64 ký hiệu nhị phân — nó đúng theo cùng nghĩa mà "8 chia hết cho 4" là đúng. Việc quẻ ấy được đặt tên là Ký Tế, được gán quẻ từ "sơ cát chung loạn", và được xếp trước quẻ 64, là những quyết định của con người cách đây khoảng ba nghìn năm, qua nhiều tầng biên tập mà ta không phục dựng đầy đủ được. Vẻ đẹp của chỗ khớp giữa hai tầng ấy là vẻ đẹp của một công trình được làm kỹ, không phải bằng chứng rằng công trình ấy đọc được tương lai.

Câu "không có trạng thái cuối cùng" cũng vậy: nó là một mệnh đề đáng suy nghĩ về cách con người sống với thành tựu của mình, chứ không phải một định luật đã được kiểm chứng về thế giới. Chúng tôi trình bày nó như thứ nhất, không như thứ hai. Toàn bộ 64 quẻ nằm ở mục Kinh Dịch; các bài phân tích khác ở chuyên mục Kinh Dịch.