Quẻ Cách (革) — Trạch Hỏa Cách — nói về lúc cái cũ đã hỏng đến mức phải thay, nhưng phải đợi đến ngày thì người ta mới tin. Đây là quẻ số 49 Kinh Dịch: dưới là Ly (☲ Hỏa), trên là Đoài (☱ Trạch), hành của quẻ thuộc Kim.
Cách đứng liền trước quẻ Đỉnh, và hai quẻ này là một cặp không tách rời. Đời sau rút chúng thành thành ngữ cách cố đỉnh tân — bỏ cái cũ, dựng cái mới. Cách lo phần phá, Đỉnh lo phần dựng. Đọc riêng một quẻ là mất đúng một nửa nghĩa.
Chữ Cách vốn là tấm da thú, chưa phải khẩu hiệu cải cách
革 là chữ tượng hình: vẽ tấm da thú đã lột, căng ra, cạo sạch lông. Sách xưa định nghĩa gọn — bì khứ mao viết cách, da bỏ lông thì gọi là cách. Từ nghĩa gốc ấy mới sinh ra nghĩa "thay đổi": tấm da sống qua tay thợ thuộc thì đổi hẳn tính chất, và không quay lại được nữa.
Hai nghĩa cùng đúng, và cùng có mặt ngay trong quẻ này. Hào đầu nói "hoàng ngưu chi cách" — dùng da bò vàng mà buộc, đó là nghĩa da sống. Năm hào còn lại nói chuyện đổi thay, đó là nghĩa cải cách. Giữ được nghĩa gốc thì tránh được cách hiểu sáo: Cách không phải lời hô hào đổi mới, mà là mô tả một quá trình xử lý có công đoạn, có thời gian ngâm ủ, và không đảo ngược được.
Trong đầm có lửa: hai thứ không thể ở chung một chỗ
Quái trên Đoài là chằm, là đầm nước; quái dưới Ly là lửa. Nước ở trên, lửa ở dưới, hai bên tiêu diệt nhau — Thoán truyện gọi là thủy hỏa tương tức. Khác hẳn quẻ Ký Tế, nơi nước lửa phối hợp mà thành việc, ở đây chúng chỉ triệt nhau. Cái gì đã triệt nhau đến mức không cùng tồn tại được thì buộc phải có một bên biến.
Thoán truyện thêm một lớp nữa: Ly là trung nữ, Đoài là thiếu nữ, hai người con gái cùng ở một nhà mà chí bất tương đắc — chí hướng không hợp. Cùng nhà, cùng thứ bậc, mà không cùng đường: đó là mô tả rất chính xác một tổ chức có hai lối làm việc chạy song song, bên nào cũng thấy mình phải, không bên nào chịu nhường.
Xét ngũ hành thì Đoài thuộc Kim ở trên, Ly thuộc Hỏa ở dưới: hỏa khắc kim. Nhưng lửa nung kim loại không phải là phá hủy, đó là luyện — quặng qua lửa mới thành khí cụ. Quan hệ khắc ở đây phải đọc theo nghĩa gia công. So với quẻ Đỉnh liền sau, nơi Mộc sinh Hỏa êm ả, mới thấy rõ sự phân vai: phá cũ là việc của quan hệ khắc, dựng mới là việc của quan hệ sinh.
Thoán từ quẻ Cách: "kỷ nhật nãi phu" — đến ngày người ta mới tin
革，己日乃孚，元亨利貞，悔亡 — Cách: kỷ nhật nãi phu, nguyên hanh lợi trinh, hối vong. Tách ra bốn vế, mỗi vế nói một việc khác nhau:
- Kỷ nhật nãi phu — đến ngày Kỷ thì mới được tin. Kỷ là can thứ sáu trong mười thiên can, đứng giữa vòng, tức chỗ việc đã đi được nửa đường và đã chín. Có bản chép chữ 已 (dĩ, "đã rồi"), đọc thành "việc xong rồi mới được tin". Chỗ này cổ thư không thống nhất, nhưng cả hai cách đọc đều dẫn về cùng một ý: lòng tin đến sau, không đến cùng lúc với quyết định. Người đứng ra thay đổi phải chịu một quãng bị nghi ngờ, và quãng ấy nằm trong quẻ chứ không phải tai nạn ngoài ý muốn.
- Nguyên hanh — hanh thông lớn. Nhưng nó đứng sau chữ "kỷ nhật", không đứng trước.
- Lợi trinh — lợi ở chỗ giữ chính bền. Đây là điều kiện chứ không phải lời chúc: đổi vì việc chung thì hợp quẻ, đổi cho tiện phần mình thì không thuộc quẻ này.
- Hối vong — hối hận tiêu đi. Nói ngược lại thì rõ hơn: việc cách tân bao giờ cũng kèm sẵn mầm hối hận, và chỉ khi đủ ba điều kiện trên thì mầm ấy mới không mọc.
Đại Tượng dạy sửa lịch, tức là sửa cái thước đo chung
澤中有火，革；君子以治歷明時 — Trạch trung hữu hỏa, Cách; quân tử dĩ trị lịch minh thời: trong đầm có lửa là Cách, người quân tử xem đó mà sửa lịch pháp, làm rõ thời tiết. Lời khuyên này cụ thể hơn vẻ ngoài của nó rất nhiều. Lịch là quy ước đo thời gian mà cả cộng đồng dùng chung; lịch sai thì mùa vụ sai theo, mà không một ai thấy mình sai.
Chuyển sang việc hôm nay: khi phải cải tổ, thứ đáng sửa trước không phải là con người hay khẩu hiệu, mà là cái thước đo — cách tính công, cách nghiệm thu, cách gọi tên một việc là đã xong. Sửa thước rồi thì hành vi tự đi theo. Sửa hành vi mà để nguyên thước cũ thì vài tháng sau đâu lại vào đó.
Đường đi của sáu hào: từ chỗ bị trói đến chỗ chỉ còn đổi vằn
Sáu hào của Cách là một đường đi có nhịp rất rõ, hiếm quẻ nào mạch lạc bằng. Hào chủ là Cửu Ngũ: dương cương, vừa đắc trung vừa đắc vị, lại có Lục Nhị âm nhu cũng đắc trung đắc vị ở dưới tương ứng — người đứng đầu vừa có chính danh vừa có người trong bộ máy đỡ tay. Mạch diễn tiến chia làm bốn nhịp:
- Hào 1 và 2 — chưa đến lúc, rồi đến lúc. Sơ Cửu bị buộc bằng da bò, dứt khoát không cho động. Lục Nhị mới là hào được phép "kỷ nhật nãi cách chi".
- Hào 3 — chỗ nguy nhất. Tiến thì hung, giữ nguyên cũng nguy; lối ra duy nhất là "cách ngôn tam tựu", đưa việc ra bàn đủ ba lượt cho ngã ngũ.
- Hào 4 và 5 — việc thành. Cửu Tứ "cải mệnh", đổi đến cái mệnh lệnh gốc. Cửu Ngũ "hổ biến", vằn hổ hiện ra rành mạch tới mức "vị chiêm hữu phu" — chưa cần bói đã có người tin.
- Hào 6 — dừng. Thượng Lục "báo biến", vằn báo nhỏ hơn vằn hổ, tức chỉ còn sửa chi tiết; và câu "chinh hung, cư trinh cát" nói thẳng rằng đến đây mà còn cải nữa thì hỏng.
Vì sao quẻ Cách đứng sau Tỉnh và trước Đỉnh
Tự Quái truyện chép: Tỉnh đạo bất khả bất cách, cố thụ chi dĩ Cách — đạo của cái giếng không thể không cải, nên tiếp bằng quẻ Cách. Quẻ Tỉnh nói về cái giếng: nuôi cả làng, dùng mãi không cạn, nhưng chính vì dùng mãi mà đóng cặn, mà thành giếng bùn. Một thiết chế tốt để lâu thì tự nó sinh cặn — đó là lý do Cách phải đến, và cũng là lý do Cách không bao giờ là chuyện chê bai cái cũ.
Câu kế tiếp: Cách vật giả mạc nhược Đỉnh — biến đổi vật thì không gì bằng cái vạc, nên sau Cách là Đỉnh. Phá xong mà không có chỗ dựng thì chỉ còn lại đống đổ nát. Mạch 64 quẻ Kinh Dịch ở đoạn này rất chặt: giếng đóng cặn thì phải cải, cải rồi phải bắc vạc nấu lại thành món mới.
Ba quẻ liên quan soi thêm ba mặt của việc thay cũ
- Quẻ thác — quẻ Mông (số 4). Đảo cả sáu hào của Cách thì ra Mông, sự mông muội buổi đầu. Mặt đối cực của cải cách hóa ra không phải là bảo thủ, mà là chưa biết gì. Ai chưa hiểu cái cũ vận hành ra sao thì việc "đổi mới" của người ấy chỉ là Mông đội lốt Cách.
- Quẻ tổng — quẻ Đỉnh (số 50). Lật ngược Cách thì thành Đỉnh: vẫn một việc ấy, nhìn từ phía người phá và từ phía người dựng.
- Quẻ hỗ — quẻ Cấu (số 44). Lấy hào 2·3·4 làm quái dưới (Tốn) và hào 3·4·5 làm quái trên (Càn) thì được Thiên Phong Cấu: một hào âm mới sinh dưới năm hào dương. Cái đang diễn ra bên trong một cuộc cải cách là cuộc gặp với cái mới còn rất nhỏ, và Cấu cảnh báo đừng coi thường cái nhỏ ấy — nó lớn nhanh hơn người ta tưởng.
Hiểu lầm thường gặp: tưởng Cách là quẻ cổ vũ đập bỏ
Cách hay bị đọc thành "cứ thay đổi là tốt, càng nhanh càng hay". Đọc kỹ thì quẻ nói gần như ngược lại. Trong sáu hào có ba hào phanh và chỉ hai hào đẩy: hào 1 bị trói bằng da bò, hào 3 tiến thì hung nên phải bàn ba lượt, hào 6 nói thẳng "chinh hung, cư trinh cát". Ngay Thoán từ cũng mở đầu bằng một cái hẹn — kỷ nhật — chứ không bằng mệnh lệnh.
Nói cách khác, Cách là quẻ dạy tiết tấu của việc đổi thay: khi nào chưa được động, khi nào ngồi bàn, khi nào ra tay, khi nào ngừng tay. Người gieo được quẻ này mà chỉ nghe thấy hai chữ "cải cách" rồi lao đi là đã bỏ mất toàn bộ phần khó. Nếu quẻ có hào động, nên xem tiếp quẻ biến bằng phép lục hào để biết mình đang đứng ở nhịp nào trong bốn nhịp trên.
