Quẻ Quán (觀) — Phong Địa Quán — nói về hai chiều của một chữ: mình đứng xem người, và mình đang bị người xem.
Đây là quẻ số 20 Kinh Dịch, quái dưới là Khôn (đất), quái trên là Tốn (gió). Bốn hào âm ở dưới đã dâng lên tới hào bốn, hai hào dương còn lại co về phía trên cùng. Trong mười hai quẻ tiêu tức, Quán ứng tháng tám âm lịch — khí dương đang rút, nhưng chưa rút hết. Quẻ này không bàn chuyện làm, nó bàn chuyện nhìn.
Chữ Quán đọc hai thanh, mang hai nghĩa cùng đúng
Chữ 觀 gồm bộ 見 (thấy) ghép với 雚, phần bên trái vừa gợi âm vừa gợi hình một con chim cổ dài đứng rình. Chữ này có hai âm đọc và hai nghĩa, và cả hai đều nằm trong quẻ.
- Đọc bình thanh, 觀 là động từ: nhìn, ngắm, xét. Chủ thể là mình.
- Đọc khứ thanh, 觀 là danh từ: cái đài cao cho người ta trông lên, cảnh tượng đáng xem, về sau còn dùng chỉ đạo quán. Chủ thể là người khác, còn mình là vật bị nhìn.
Người đọc quẻ hay chỉ giữ nghĩa thứ nhất và bỏ nghĩa thứ hai. Nhưng sáu hào của quẻ chia đôi rất rõ: bốn hào âm dưới là những kẻ đang nhìn lên, hai hào dương trên là cái đang bị nhìn. Bỏ nửa sau thì mất đúng một nửa quẻ.
Gió đi trên mặt đất, không sót chỗ nào
Tốn là gió, Khôn là đất. Gió đi trên mặt đất là tượng của Quán: gió không chọn chỗ, không bỏ sót góc nào, chạm vào mọi thứ mà không dời được thứ gì đi. Đó chính là cách một sự quan sát tốt vận hành — đi khắp, chạm đủ, mà không xáo trộn cái mình đang xem.
Ngũ hành hai quái là Mộc ở trên, Thổ ở dưới, Mộc khắc Thổ. Ở đây cái khắc không phải là phá: rễ cây ăn vào đất, gió mài mặt đất, sự tác động diễn ra âm thầm và liên tục chứ không phải một cú va. Giáo hoá thấm vào dân cũng theo cách đó, nên Đại Tượng mới nói tới việc đặt ra giáo hoá.
Thoán từ dừng lại đúng ở khoảnh khắc trước khi ra tay
Thoán từ chép: Quán: quán nhi bất tiến, hữu phu ngung nhược. Tách ra ba vế mà đọc.
Quán nhi bất tiến — đã rửa tay tẩy tịnh mà chưa dâng lễ. Trong lễ tế cổ, rửa tay là động tác mở đầu, dâng vật tế là động tác sau. Quẻ dừng đúng ở khoảng giữa hai động tác đó. Chữ 盥 (rửa tay) đồng âm với 觀, các nhà chú giải xưa vẫn nhắc chỗ này; dù chỉ là trùng âm thì hình ảnh vẫn đắt: lúc lòng thành đầy nhất là lúc còn chưa bày nó ra.
Hữu phu — có lòng tin thật bên trong. Đây là một điều kiện, không phải một lời hứa. Không có phu thì việc chưa dâng lễ chỉ còn là sự trì hoãn.
Ngung nhược — dáng ngẩng lên kính ngưỡng. Vế này tả phản ứng của người xem chứ không tả người được xem. Quẻ nói: cái khiến người ta kính không phải lễ vật, mà là thái độ của người chủ lễ trước khi dâng lễ.
Đại Tượng dạy đi xem tận nơi rồi mới đặt quy tắc
Đại Tượng truyện: Phong hành địa thượng, Quán; tiên vương dĩ tỉnh phương quan dân thiết giáo — Gió đi trên đất là Quán; tiên vương do đó đi xem xét các phương, quan sát dân rồi mới đặt giáo hoá.
Thứ tự trong câu đó là một lời khuyên hành động rõ ràng: đi — xem — rồi mới đặt. Không phải ngồi một chỗ nghĩ ra quy tắc rồi mang đi áp. Người hôm nay dùng được ngay: trước khi viết chính sách cho một nhóm người, hãy đến chỗ họ làm việc đã; trước khi sửa một quy trình, hãy ngồi xem người ta chạy quy trình đó trọn một vòng.
Sáu hào là sáu tầm nhìn, từ hẹp ra rộng rồi quay ngược vào trong
Sáu hào của quẻ xếp thành một cái thang tầm nhìn. Sơ Lục nhìn như trẻ con, thấy mà không hiểu. Lục Nhị nhìn lén qua khe cửa, chỉ thấy một mảnh. Lục Tam quay vào xem chính việc mình làm để quyết tiến hay lui — đây là bước ngoặt, từ nhìn ra ngoài chuyển thành nhìn lại mình. Lục Tứ đã tới sát trung tâm, xem cái sáng của cả nước và được mời ra làm khách của vua.
Cửu Ngũ là hào chủ: dương cương, đắc vị vì hào dương ở ngôi năm là ngôi dương, lại đắc trung ở giữa quái trên, ứng với Lục Nhị đắc trung đắc vị ở dưới. Đây là người đứng trên cái đài cho cả bốn hào âm nhìn lên. Điều đáng chú ý: hào từ của Cửu Ngũ không nói ông ta nhìn thiên hạ, mà nói quán ngã sinh — xem chính việc mình làm. Người ở vị trí bị nhìn nhiều nhất thì việc cần làm là tự soi. Thượng Cửu đổi đúng một chữ, quán kỳ sinh — xem việc của người, tức đã lui khỏi ngôi vị và đứng ngoài mà nhìn.
Quán đứng giữa Lâm và Phệ Hạp trong chuỗi 64 quẻ
Tự Quái truyện chép: vật đại nhiên hậu khả quán — vật lớn rồi mới đáng xem, nên sau quẻ Lâm là Quán. Lâm là bề trên đến sát người dưới; đến rồi thì thành cái để người dưới nhìn lên. Rồi khả quán nhi hậu hữu sở hợp — đáng xem rồi thì có chỗ hợp lại, nên tiếp theo là quẻ Phệ Hạp, nơi việc chuyển từ nhìn sang cắn vỡ và xử lý. Ba quẻ liền nhau vẽ một mạch: đến gần, được nhìn, rồi phải ra tay. Trật tự đầy đủ xem ở mục lục 64 quẻ.
Ba quẻ soi vào Quán: Đại Tráng, Lâm và Bác
- Quẻ thác — 34 Đại Tráng: đảo cả sáu hào của Quán thì ra bốn dương dưới, hai âm trên. Đại Tráng là sức mạnh phô ra và húc tới; Quán là đứng yên mà xem. Mặt đối cực của quan sát chính là hành động thuần lực — và Đại Tráng cũng cảnh báo về việc húc mà không nhìn.
- Quẻ tổng — 19 Lâm: lật ngược hình quẻ Quán là ra Lâm. Cùng một cảnh, đổi chỗ đứng: Lâm nhìn từ trên xuống, thấy mình đang tới gần người; Quán nhìn từ dưới lên, thấy người đang được ngưỡng vọng.
- Quẻ hỗ — 23 Bác: lấy hào 2·3·4 và 3·4·5 của Quán ghép lại được Bác, quẻ của sự bào mòn. Đây là cái đang diễn ra bên trong mà bề mặt chưa nói ra: cái đài cao đang được ngưỡng vọng thì bên dưới, nền của nó đang mòn dần. Quán và Bác chỉ cách nhau ba quẻ trong chuỗi, và cả hai đều thuộc nhóm quẻ khí dương đang rút.
Hiểu lầm thường gặp: coi Quán là quẻ được người ta ngưỡng mộ
Vì có chữ ngung nhược và vì hình ảnh cái đài cao, quẻ Quán hay bị đọc thành điềm được nể trọng, được chú ý, danh tiếng lên. Cách đọc đó lấy nửa vui của quẻ và bỏ nửa nặng.
Hai hào bàn về người ngồi trên đài đều không hứa hẹn gì cả, chỉ nói quân tử vô cữu — người quân tử thì không lỗi. Đó là câu có điều kiện: không lỗi nếu giữ được tư cách quân tử, chứ không phải là sẽ tốt. Còn hai hào ở đáy, đồng quán và khuy quán, đều mô tả cái nhìn thiếu hụt. Cả quẻ chỉ có hai hào ở giữa là thấy được cái đáng thấy.
Đọc cho đúng thì Quán là quẻ của áp lực bị nhìn nhiều hơn là quẻ của vinh dự. Người ở vị trí ai cũng trông vào không được phép hành động tuỳ tiện, vì mọi động tác đều thành mẫu mực cho kẻ dưới bắt chước. Ai đang cần quyết nhanh mà gieo được quẻ này thì nên đọc nó như một lời hoãn: dữ kiện chưa đủ, hãy đi xem thêm. Công cụ gieo quẻ chỉ cho ra hình quẻ; phần đọc và phần quyết vẫn là việc của người.
